Komisja Życia Wewnętrznego i Karności Zakonnej KWPZM
STAN ŻYCIA ZAKONNEGO W DZISIEJSZEJ RZECZYWISTOŚCI.
Opracowanie na podstawie ankiety rozpisanej w październiku 1968 r.
UWAGI WSTĘPNE
- Zamierzenia ankiety
Pismem z dnia 11 października 1968 roku Komisja Życia Wewnętrznego i Karności Zakonnej zwróciła się do Wyższych Przełożonych Zakonów Męskich z prośbą o wypełnienie ankiety przez nich osobiście lub ewentualnie przez innych Członków Zakonu w terminie do 31 stycznia 1969 r., a więc w ciągu 3 i pół miesiąca.
Odpowiedzi mogły być anonimowe z zaznaczeniem jednak stanu zakonnego, lat profesji i stanowiska społecznego w zakonie. Ankieta dozwalała zarówno na odpowiedzi indywidualne jak i zbiorowe.
Celem ankiety było nie tylko próba sondażu w sferze zakonnej oceny rzeczywistego obrazu aktualnego życia zakonnego i procesu odnowy ale i porady w szerszym kręgu osób zakonnych, jakie środki czy metody formacyjne należałoby uznać za najtrafniejsze dla nadania zdrowej linii procesowi przemian życia zakonnego. Zatem nie tylko opis i charakterystyka współczesnych przejawów życia zakonnego, ale i poszukiwanie właściwych, pewnych dróg rozwoju przyświecały w formułowaniu szczegółowych punktów kwestionariusza.
- Reakcja i charakter odpowiedzi
Do Komisji wpłynęło 39 odpowiedzi z tym, że w tym dwie grupowe, tak iż w rezultacie liczba odpowiadających przekracza znacznie liczbę 50-ciu osób.
Wiek „profesjonalny” odpowiadających zawiera się w granicach od 5 lat życia zakonnego do 44. A oto indywidualne lata ankietowanych: 5, 14, 15, 17 /czterech/, 18, 19, 20, 27, 28, 35 /trzech/, 38, 44/dwóch/. Ponadto dwie grupy kapłanów – z tych jedna w granicy od 31-49 lat życia /15 kapłanów/.
Gdy chodzi o zajmowaną pozycję w społeczności zakonnej, to głos zajęli: prowincjałowie /2/, przełożeni lokalni /3/, profesorzy seminarium /2/, bracia zakonni /2/, magister nowicjatu, grupa kapłanów nieprzełożonych, wreszcie grupa 15 kapłanów bez ujawnienia stanowiska w zakonie i 2 kleryków.
Od strony ilościowej i formalnej materiał ankietowy przedstawia dość znaczne zróżnicowanie. Napotykamy odpowiedzi prawie lakoniczne, zawierające bardzo zwięzłe konstatacje i wyliczenia punktowe obok opracowań sprawiających wrażenie poważnych referatów. Jedne z nich ograniczają się do suchego podania spostrzeżeń, inne tchną kaznodziejskim uniesieniem i są zabarwione silnie czynnikiem emocjonalnym, czasem wprost oburzeniem i zgorszeniem, podczas gdy kilka opracowań zakrawa wprost na naukowe opracowanie tematu, pogłębione przez uwzględnienie idei soborowych lub enucjacji Papieskich. Niektóre z tych ostatnich wypowiedzi sięgają do 6, 7 stron maszynopisu.
W rezultacie pomimo niewielkiej stosunkowo liczby Respondentów powstała pokaźna dokumentacja obrazu życia zakonnego i jego problematyki przekraczająca 100 stron maszynopisu.
ZAWARTOŚĆ TREŚCIOWA ANKIETY 1 – O ŻYCIU ZAKONNYM
Pytanie 1:
Jakie dodatnie objawy można zauważyć w związku z ostatnim Soborem w obecnym życiu zakonnym w Polsce w dziedzinie
– a) duchowości
– b) karności zakonnej?
Odpowiedzi na wyżej postawione pytanie zebrane syntetycznie przedstawiają się następująco:
- w dziedzinie duchowości
- Podkreśla się stawianie za wzór w dążeniu do doskonałości Chrystusa autentycznego.
- Następuje nowe odczytanie Ewangelii z akcentowaniem jej ducha miłości.
- W ascezie zakonnej podkreśla się prymat wnętrza przed stroną zewnętrz.
- Pogłębienie jedności z całym Kościołem i łącznie z tym zainteresowanie jego sprawami.
- Szereg respondentów podkreślało zwiększenie się współodpowiedzialności członków za całą wspólnotę zakonną.
- Związanie życia zakonnego z liturgią, a zwłaszcza z ofiarą Eucharystyczną. Jedność zakonną podkreśla się przez „koncelebrację” Mszy św.
- W zakresie praktyk-ćwiczeń duchownych nastąpiło przesunięcie wartości z zewnętrznych na wewnętrzne, ze wspólnych na osobiste.
- Ożywienie w zakresie pogłębienia życia i formacji zakonnej przez różne zjazdy czy konferencje.
- W dziedzinie karności zakonnej
- W zakresie karności zakonnej podkreśla się obecnie jej charakter personalistyczny. A zatem wymagania stawia się z uwzględnieniem usposobienia, charakteru i cech indywidualnych.
- Wielu respondentów podkreśla dialog w dziedzinie karności jako osiągnięcie dodatnie obecnego okresu.
- Odejście z przestarzałej litery prawa na rzecz ducha Założyciela i przystosowania się do współczesnych warunków.
- Zrozumienie zależności jednego człowieka od drugiego
- Nastąpiło w społecznościach zakonnych większe zaangażowanie się w pracy duszpasterskiej
- W zakresie stroju zakonnego – nastąpiło jego uproszczenie.
- Gros respondentów podkreślą w życiu zakonnym większą demokrację rozumiejąc przez to docenienie wartości każdego członka wspólnoty, dużą cierpliwość i wyrozumiałość dla wad i niedociągnięć oraz nie stosowanie kar dawniej stosowanych za najmniejsze uchybienie w zakresie posłuszeństwa.
Pytanie 2:
- Jakie zjawiska w życiu zakonnym należałoby uznać za ujemne lub niebezpieczne dla duchowości i karności?
Bezwzględna większość ankietowanych ujęła w jedno: „ujemne lub niebezpieczne”:
- W wielkiej liczbie ankietowanych podkreśla się jako bardzo ujemne – pomniejszenie się czynnika nadprzyrodzonego w życiu poszczególnych członków wspólnoty.
- Podobnie wielu z naciskiem podkreśla zanik zrozumienia dla ducha umartwienia, praktyk pokutnych i wyrzeczenia oraz ofiary.
- Na osobne podkreślenie zasługuje dostrzeżenie przez respondentów zaniku ducha modlitwy, skracanie czasu na modlitwę przeznaczonego czy w końcu zaniku modlitwy wspólnej.
- W zakresie ślubów zakonnych na czoło wybija się niewątpliwie zagadnie nie ubóstwa. Podkreśla się zjawisko dążenia do posiadania rzeczy nie zawsze koniecznych i pożytecznych – luksusowych, najlepszego gatunku oraz modnych. Wiąże się z tym spostrzeżenie równoczesnego marnotrawstwa oraz braku oszczędności we wspólnotach zakonnych.
- Wielu dostrzega upadek posłuszeństwa przełożonym bądź też nie należyte zrozumienie świadomego posłuszeństwa.
- Na marginesie posłuszeństwa – dostrzega się krytykanctwo władzy i instytucji.
- Apersonalistyczne podejście przełożonych objawiające się w nakładaniu obowiązków bez wzięcia pod uwagę dyspozycji, zdolności, kwalifikacji, ich możliwości zatem fizycznych i psychicznych.
- W problematyce życia wspólnotowego pierwszym problemem staje się zbytnie uleganie naciskowi środków masowego przekazu, które niewątpliwie rozbijają życie zakonne.
- Dostrzega się nadmierny pęd do rozrywek, zabaw, odpoczynku i wakacji w stylu ludzi świeckich.
- Obecne życie zakonników wg. wielu ankietowanych cechuje zjawisko wygodnictwa.
- Za ujemne i niebezpieczne dla karności uważa się – zbyt pochopne i częste, bez potrzeby przebieranie się w strój świecki, członków wspólnoty zakonnej.
- Podobnie wielu dostrzega w życiu zakonnym niebezpieczeństwo szukania i wdawania się w towarzystwa i znajomości poza obrębem rodziny zakonnej.
Niewątpliwie szereg ujemnych spostrzeżeń zjawisk związanych jest z problemem dostosowania się do czasów i warunków współczesnych.
- Odmienne podejście do spraw odnowy ze strony starszego i młodszego pokolenia członków zakonu. „Konflikt pokoleń”.
- Zamieszanie i rozluźnienie karności zakonnej – powstałe na skutek błędnego przekonania, że stare przepisy już nie obowiązują, a nowych jeszcze nie ma.
- Tendencja do liberalizacji życia zakonnego oraz do wprowadzenia „samowoli” w dziedzinie życia wspólnego i jego niedocenianie.
- Wielu dostrzega we współczesnym zaangażowaniu się w pracę duszpasterską zakonników niebezpieczeństwo utraty ducha zakonnego.
- Wielu też widzi niebezpieczeństwo w zacieraniu obecnych różnic miedzy zakonnikami a kapłanami diecezjalnymi a nawet osobami świeckimi. Jednocześnie przez niektórych podkreślenie szowinizmu do innych zakonów, kleru diecezjalnego czy też i laikatu.
- Jakim środkom zaradczym i metodom należałoby celem przeciwdziałania tym objawom?
Akcentować prymat zjednoczenia z Chrystusem w życiu i działalności przez:
– zamiłowanie modlitwy prywatnej
– uwidocznienie centralnego punktu dnia jakim ma się stać Ofiara Eucharystyczna, często z jej koncelebracją i homilią
– pluralizm w formach pobożności
– akcentowanie samotności i milczenia
- Ascezę oprzeć na Ewangelii. Akcent położony na nadprzyrodzonym porządku życia zakonnego.
- W życiu zakonnym ciągłe podkreślanie odnowy przez krzyż, miłość ofiarną i samozaparcie.
- W zakresie ślubu ubóstwa: jeden z respondentów proponuje przydzielanie członkom wspólnoty pewnej sumy pieniędzy na własne potrzeby.
- Jako zabezpieczenie czystości podkreśla się zaniechanie odwiedzania niewiast jak też i unikania wpatrywania się w nie na różnego rodzaju ilustracjach czy w różnych sytuacjach.
- Wiele razy ankietowani podkreślali ważność autentyzmu życia zakonnego przełożonych jako przykładu dla pozostałych współbraci.
- Autorytatywne wyjaśnienie przez przełożonych i konferencjonistów do tego przygotowanych w duchu dokumentów soborowych i drażliwych passusów.
- Jak najszybsze zrewidowanie własnych Konstytucji – by można było się już czegoś trzymać i czymś kierować w życiu zakonnym.
- Wielu podkreśla w porę przeprowadzoną eliminację ludzi nie rozumiejących samozaparcia – umożliwienie odejścia jednostkom którzy dla społeczności zakonnej stają się ciężarem i przeszkodą w rozwoju.
- Całkowite zaufanie – z pełnym ryzykiem.
- Podkreślenie konieczności kształcenia i rozwoju osobowości zakonnika a równocześnie poszanowanie tej osobowości przez innych.
- Jednoczenie wspólnoty zakonnej przy różnego rodzaju okazjach przez spotkania towarzyskie i rodzinne np. z okazji imienin współbraci, zjazdu duszpasterskiego, rocznicy święceń czy ślubów.
- Wspólny dialog, dyskusje i rozmowy na tematy odnowy życia zakonnego.
- Umiejętny dobór przełożonych.
- Praca duszpasterska w większych zespołach.
- Metoda cierpliwości w stosunku do młodych. Metoda stanowczości wzglądem „wychowanych i dojrzałych”.
- Nacisk na formację przełożonych przez listy okólne, konferencje itd.
Pytanie 3:
W jaki sposób należy dokonać harmonizacji życia modlitwy z czynem apostolskim?
Odpowiedzi na powyższe pytanie można podzielić na cztery grupy. Pierwsza mocno akcentuje prymat modlitwy i życia duchowego przed pracą. Druga uważa pracę apostolską za modlitwę z czego wynikają pewne konsekwencje dla praktyk życia religijnego zakonnika, trzecia daje konkretne wskazówki dotyczące harmonizacji życia modlitwy z czynem apostolskim, czwarta wreszcie postulaty formacji zakonnika.
- Prymat modlitwy i życia wewnętrznego przed pracą.
- Najważniejszą rzeczą dla zakonnika jest zjednoczenie z Bogiem oraz życie wewnętrzne. Dlatego zachowując hierarchię wartości mimo palącej potrzeby działalności apostolskiej należy być wiernym ćwiczeniom duchowym.
- Należy zwrócić uwagę na wzajemne powiązanie modlitwy z pracą i dążyć do ich harmonizacji.
- Wielcy święci pouczają nas swym przykładem jak „contemplata aliis tradere”.
- Zawsze należy znaleźć czas na ćwiczenia duchowe tak codzienne jak i okresowe /miesięczne, roczne/.
- Wskazaną jest rzeczą, by co pewien czas odsunąć się od pracy czynnej i wrócić do domu zakonnego dla odnowy życia zakonnego i duchowego.
- Wrogiem życia modlitwy jest nadmiar pracy oraz zbytnie zafascynowani działalnością.
- Integracja działalności apostolskiej i modlitwy.
- W myśl zalecenia Pawłowego – zawsze trzeba się modlić. Każdy czyn wykonany dla Boga jest modlitwą. Stąd i działalność apostolska jest modlitwą.
- Należy dać prymat duszpasterstwu w stosunku do życia społeczności zakonnej, stąd rozkład ćwiczeń duchowych należy dostosować do pracy apostolskiej.
- Praca przepojona miłością apostolską pomaga w modlitwie.
- U człowieka poświęconego Bogu występuje zawsze pewne napięcie pomiędzy dążnością do modlitwy i do pracy apostolskiej. Dobrze uformowane sumienie wskaże jednak, kiedy można opuścić „ćwiczenie” dla pracy, co z kolei zrekompensuje nastawienie służenia Bogu w miłości.
- Konkretne wskazówki dotyczące harmonizacji życia modlitwy z czynem apostolskim.
- Po powrocie z misji czy rekolekcji kilkutygodniowa izolacja i skupienie.
- Rekolekcje w ciasnocie i w dużych grupach nie przynoszą należytego owocu.
- Życie modlitwy winno być ściśle związane z życiem liturgicznym. By się uświęcić nie musi się uciekać od ludzi lecz i w modlitwie być dla nich przykładem. Modlitwy, którym przewodniczy kapłan winny być mniej stereotypowe a dostosowane do potrzeb społeczności, w które pracuje.
- Bardzo ważna jest dla zakonnika osobista modlitwa. Dlatego winno się przenieść akcent z praktyk publicznych na prywatne. Osobisty kontakt z Chrystusem przyczyni się do tego, by w chwilach trudniejszych odnawiać nadprzyrodzone motywy działania, ożywiać w sobie cnoty teologiczne oraz zachowywać w działaniu spokój.
- By mieć czas na praktyki pobożne wcześniej wstawać.
- Raz w tygodniu przeprowadzić dłuższą adorację Najśw. Sakramentu z refleksją nad działalnością apostolską minionego tygodnia. Przynajmniej raz w tygodniu odprawić Drogę Krzyżową za powierzone pieczy duszpasterskiej osoby.
- Postulaty dotyczące formacji zakonnika.
- Wychowywać do modlitwy indywidualnej.
- Formacja duchowa nastawiona na życie poświęcone apostolstwu.
- Dla uniknięcia rutyny zmieniać schematy modlitw wspólnych.
Pytanie 4:
Jakie środki należałoby uznać za najodpowiedniejsze w celu zespolenia ideału kapłaństwa i zakonności?
- Na tak postawione pytanie większość respondentów podkreślała, że nie ma rozbieżności między ideałem zakonności a kapłaństwem – stąd nie dostrzegała żadnych innych specjalnych środków do zespolenia tych ideałów.
- Czynnikiem jednoczącym wg niektórych jest:
– modlitwa
– umartwienie
– dobre uczynki
– pokora
– świętość i miłość
– ofiara z własnego życia, zaparcie i wyrzeczenie.
- Ważnym czynnikiem zespolenia, jest życie wspólne – zwłaszcza wspólne rozwiązywanie zagadnień duszpasterskich i apostolskich.
- Dopasowanie Konstytucji, przepisów, aby harmonizowały z pracą duszpasterską kapłanów – zakonników.
- Kapłan – zakonnik to ten, podkreśla szereg ankietowanych, który doskonale wypełnia rady ewangeliczne – naśladowanie Chrystusa ubogiego, czystego i posłusznego – stąd ich wypełnianie jest wspólną drogą ideału kapłańskiego i zakonnego.
- Życie zespołowe w klasztorze wpływa i gwarantuje doskonalsze wypełnienie i zaradzenie potrzebom ludzi. W praktycznym połączeniu obu ideałów pomoże zwłaszcza doskonalsza wiedza teologiczna i Życia zakonnego z zastosowaniem ich w życiu praktycznym.
Pytanie 5:
Czy przemiany, które zachodzą w związku z procesem odnowy życia zakonnego w Polsce, odpowiadają postulatowi soboru: „nadzieję odnowy należy budować raczej na gorliwszym zachowywaniu reguły i konstytucji aniżeli na mnożeniu ustaw” /PC n/?
W odpowiedzi na to pytanie respondenci dzielą się na dwie grupy. Jedni twierdzą, że przemiany w życiu zakonnym odpowiadają zawartemu w pytaniu postulatowi soboru inni raczej widzą powierzchowność i zwracanie w odnowie uwagi na rzeczy zupełnie nieistotne. Kilku respondentów nie widzi możliwości odpowiedzenia na pytanie, ze względu na różne możliwości interpretacji zachodzących przemian, gdyż jest to wg. nich albo skutek normalnej ewolucji albo Soboru.
- Odpowiedzi pozytywne.
- Kilku respondentom wydaje się, że przemiany w życiu zakonnym w Polsce całkowicie odpowiadają postulatowi Soboru, choć jest szereg spraw, które winny znaleźć wyraz w nowym ustawodawstwie zakonnym.
- Według innych Zgromadzenia zakonne starają się dostosować swoje ustawy do wymagań Kościoła i czasów a nie wprowadzać nowych.
- Niektórzy wskazują na takie przejawy odnowy jak: zmianę mentalności, życie Ewangelią oraz wyjście z czczego formalizmu.
- Odpowiedzi negatywne.
- Przemiany zachodzące w życiu zakonnym w Polsce nie odpowiadają postulatom Soboru.
- Szuka się oryginalności niezgodnej z duchem reguł.
- Powierzchowność przemian można często wiązać z brakiem przygotowania teologicznego do interpretacji Soboru. Postulaty Vaticanum II chce się wtłoczyć w ramy starych pojęć.
- Choć odgórnie czynione są starania o rzetelną odnowę, ze strony członków zakonów brak zaangażowania.
- Starsi zakonnicy przejawiają wobec nowych tendencji w życiu zakonnym postawę konserwatywną, młodsi zaś szukają rozluźnienia reguły.
- Wreszcie niektórzy zauważają, mimo wysokiej oceny życia zakonnego przez Sobór, brak pogłębienia własnego powołania przez wielu zakonników, co utrudnia odnowę.
Grupa 15 księży stwierdza, że przepisy soborowe i reguły zawarte w wielu tomach nie wystarczą. Trzeba odnowić życie zakonne, przeprowadzić formację w oparciu o teologię soborową.
Pytanie 6:
Czy w całokształcie obecnych naszych warunków jest możliwa pełna realizacja ideałów zakonnych?
Odpowiedzi kształtują się w trzech kierunkach:
- Realizacja ideałów zakonnych w obecnej rzeczywistości jest możliwa mimo pewnych trudności. Trudności wynikają tak z samego zakonu, jak i zewnątrz /zmiana warunków pracy, większe wymagania od zakonników/. Uzasadnienie: realizowanie ideałów zakonnych to miłowanie Boga, życie duchem Ewangelii oraz włączanie się w dzieło Odkupienia i Łaski Bożej, które są dostosowane do umysłowości i warunków wszystkich czasów.
- W całokształcie obecnych warunków jest możliwa realizacja ideałów zakonnych z pewnymi klauzulami. Możliwa jest realizacja pod względem duchowym, niemożliwa pod względem zewnętrznym, apostolskim. Konieczność przystosowania do dzisiejszych warunków ekonomicznych np. sprawa ubioru, problem małych zgromadzeń zakonnych.
- W obecnych warunkach realizacja ideałów zakonnych niemożliwa. Skrępowanie praktyki miłosierdzia chrześcijańskiego, wychowania dzieci. Ograniczanie środków prowadzących do realizacji celów zakonnych. Niemożliwa realizacja na skutek wielkiego nacisku i wpływu świeckości na życie zakonne.
Pytanie 7:
Które tradycje życia zakonnego należałoby pielęgnować, jako szczególnie wartościowe i aktualne?
Odpowiedzi:
- Zasadniczy element, który wybijała się w odpowiedzi to wspólnota zakonna. Ankietowani wysuwają następujące główne cechy tej wspólnoty: duch modlitwy, dni skupienia, braterskie złączenie poprzez liturgię, klauzura, habit, wspólne spędzanie rekreacji.
- Praktykowanie w społeczności zakonnej prawdziwej miłości ewangelicznej przez wzajemną pomoc, gościnność, troskę o braci zagrożonych fizycznie czy moralnie.
- Pielęgnowanie i rozwijanie nauki, kultury, charytatywności.
- Realizacja idei właściwej Założycielowi.
- Tworzenie domu zakonnego jako ogniska kwitnącej pobożności, życia eucharystycznego i nabożeństwa do Jezusa Ukrzyżowanego oraz rozwijanie kultu maryjnego.
WNIOSKI KOŃCOWE:
Stosunkowo niewielka liczba ankietowanych nie upoważnia do wysnuwania zbyt ścisłych lub uogólnionych wniosków.
Nie mniej przy prostej analizie tych odpowiedzi narzucają się pewne spostrzeżenia:
- Obraz rzeczywistości zakonnej w naszej Ojczyźnie uzyskany przez ankietę nie jest wprawdzie pełny i zbyt dokładny, ale robi wrażenie autentycznego. Są w nim jasne plamy, są i cienie.
- Daje się zauważyć wyraźne trudności, które częściowo są naleciałościami pewnej starzyzny, częściowo zaś wywołane tendencjami odnowy odczytanej powierzchownie i jednostronnie. Chociaż katalog tych braków jest sążnisty, obraz w całości ujęcia nie wypada ani ponuro, ani tragicznie.
- Do optymistycznego sądu upoważniają: zaufanie w ideał zawsze aktualny, w Łaskę i Ewangelię nie podlegającą przedawnieniu. Zaufanie w trafność zasad i wytycznych zarysowanych przez Sobór.
- W odpowiedziach pulsuje nie tylko ból i niepokój, ale i słoneczna nadzieja. Na bolączki ankietowani poszukują pilnie i znajdują na ogół środki zaradcze i drogi uzdrowienia. W świetle ankiety chwilowe zachwianie równowagi w życiu zakonnym nie przesądza jasnego jutra, zarysowującego się już w szeregu symptomów dzisiejszego zakonnika.
Archiwum KWPZM
