Witold Zdanowicz SAC
KONTAKTY ZE ŚWIATEM A WSPÓLNOTA ZAKONNA (szkic problematyki)
Dni Skupienia Mistrzów Nowicjatów i Wychowawców kleryków zakonnych, Kraków, 11-12.X.1973 r.
Materiały Komisji ds. Wychowania i Nauki KWPZM 1973 r.
Poniższe refleksje są tylko materiałem do dyskusji. Poszczególne zagadnienia nie są wyczerpująco opracowane – zawierają wiele niedomówień i skrótów.
Dotychczasowe tematy dotyczyły procesów wewnątrzgrupowych. Temat: Kontakty ze światem a wspólnota zakonna – dotyczy relacji grupy zakonnej na zewnątrz. – Cała ta problematyka, może być rozważana w aspekcie teologicznym /np. zagadnienie celu pierwszorzędnego/ oraz w aspekcie kościelnym i socjologicznym /cele drugorzędne, zagadnienie rozdziału od świata/.
„Świat” pozaklasztorny
Kultura – najszerzej rozumiana, współczesność
Kościół – władza, normy, doktryna, wartości, konkretna diecezja i parafia, inne zakony, wierni /duszpasterstwo/.
Społeczność świecka
ogólna,
państwo, ustrój, władza świecka,
konkretna i „prywatna” społeczność świecka.
Kierunki wpływów mogą być jednostronne, dwustronne, pozytywne i negatywne.
Postulaty soborowe
„Całe życie zakonne członków powinno być przepojone duchem apostolskim, a cała działalność apostolska ma być nacechowana duchem zakonnym” /PC 8/.
„Żeby jednak przystosowanie życia zakonnego do wymagań naszych czasów nie było tylko powierzchowne, żeby też ci, co według swego właściwego celu oddają się apostolstwu zewnętrznemu, nie okazali się niezdatnymi do pełnienia, swojego zadania, należy ich – biorąc pod uwagę zdolności intelektualne i wrodzone przymioty każdego – odpowiednio zapoznać z panującymi w obecnym życiu społecznym obyczajami oraz kategoriami wartościowania i myślenia” /PC 18/.
W dokumentach, soborowych są m.in. następujące postulaty:
Zakony mają być znakiem Królestwa niebieskiego – obowiązek doskonalenia życia zakonnego.
Podejmowanie i doskonalenie działalności apostolskiej.
Poznanie i ocena warunków zewnętrznych.
Praca w dziedzinie duszpasterskiej, społecznej, doskonalenie świata.
Życie zakonne i działalność apostolska mają się wzajemnie przenikać.
W jakim sensie „wyrzeczenie” kształtuje model grupy zakonnej; aspekty grupy zakonnej pozwalające dostrzec możliwości i trudności odniesienia na zewnątrz
Grupa zakonna, jest grupą ekskluzywną, w pewnym sensie zamkniętą /klauzura, egzempcja, ubiór, dyscyplina/. – Chodzi o ograniczenie kontaktów, ale i o ograniczenie ingerencji innych instytucji celem zachowania wewnętrznej zwartości i większej możliwości inicjatyw zewnętrznych, ubiór zakonny jest znakiem konsekracji ale i narzędziem oddzielenia.
Grupa zakonna z punktu widzenia socjologii stanowi tzw. grupę celową. Celem pierwszorzędnym jest całkowite poświęcenie się Bogu i naśladowanie Chrystusa, celem drugorzędnym jest wieloraka działalność apostolska. Upraszczając całe zagadnienie – mamy dwa typy grupy zakonnej – kontemplacyjna /mnisza/ i apostolska. Cel pierwszorzędny można realizować w zasadzie bez odniesienia do środowiska, co jest niemożliwe przy działalności apostolskiej. W obydwu jednak wypadkach Sobór domaga się przystosowania wspólnoty zakonnej, aby mogła pozostawać we właściwych relacjach ze środowiskiem.
W grupie zakonnej członkowie żyją na sposób rodziny. Stąd wspólne życie zakonne obejmuje nie tylko funkcje, ale całe życie jednostki. Grupa zakonna posiada duże możliwości ograniczania i regulowania wpływów z zewnątrz.
Brak niektórych tradycyjnych elementów życia wspólnego nie musi zaraz powodować kryzysu życia rodzinnego danej grupy zakonnej /w ogóle jest trudność ilościowego wyliczenia takich elementów/. W ramach rodziny zakonnej /która jest grupą celową/ funkcjonuje specyficzny cel, który jest, ważkim elementem integrującym; pogłębienie świadomości celu jest ważniejsze niż taki czy inny element tzw. życia wspólnego. Mniej łączą rekreacje, wspólne posiłki, zebrania a nawet wspólne ćwiczenia duchowne niż podjęcie i realizowanie jakiegoś zadania. Więcej – wspólnota zakonna chcąc „pozostać sobą” musi się nastawić na „wyjście”.
Konsekracja zakonna posiada wyraźnie aspekt ofiary, wyrzeczenia /chociaż to poświęcenie nie wyobcowuje/.
„Członkowie wszystkich instytutów przez profesję rad ewangelicznych żyją dla samego Boga, umarłszy nie tylko dla grzechu, lecz także wyrzekłszy się świata” /PC 5/.
„Niech się starają we wszystkich okolicznościach prowadzić życie ukryte z Chrystusem w Bogu, z czego wypływa i doznaje bodźca miłość bliźniego dla zbawienia świata i budowania, Kościoła” /PC 6/.
„I niechaj nikt nie sądzi, że zakonnicy z racji swego poświęcenia /choć niesie ono ze sobą wyrzeczenie się dóbr, które niewątpliwie posiadają, wielką wartość/ stają się bądź wyobcowani spośród ludzi bądź nieużyteczni w społeczności ziemskiej” /LG 46/.
Rady ewangeliczne i życie wspólne stanowią nieodłączne składniki życia zakonnego. W ślubach zawiera się wyrzeczenie pewnych dóbr, co realizuje się poprzez wspólnotę – ona jest narzędziem ograniczającym i niejako ołtarzem ofiarnym, gdzie dokonuje się konsekracja. Te dziedziny życia, do których odnoszą się śluby, w ramach społeczności świeckiej mają swoje problemy i swoje rozwiązania, które przenikają do wspólnoty zakonnej /pogląd na posłuszeństwo, celibat i czystość demokratyzacja życia, dysponowanie dobrami doczesnymi itp./.
Wnioski praktyczne w świetle analizy socjologicznej
Wobec olbrzymiego zasięgu informacji, zakres wpływów zewnętrznych /radio, telewizja, gazety, książki, kontakty/ jest prawie nieograniczony. Nie wystarczą tylko zakazy ilościowe. Należy chyba najpierw postawić pytanie, jakie jest zapotrzebowanie w tej konkretnej wspólnocie na informacje. Celowe wydaje się nie ograniczanie takich zapotrzebowań, ale równoważenie wpływów. Należy liczyć się z nieformalnymi kanałami informacji, które nie zawsze są prawdziwe, ale prawie zawsze atrakcyjniejsze.
Wdzierają się do wspólnoty nowe problemy i nowe rozwiązania. Metoda niedostrzegania ich i omijania uatrakcyjnia tylko te ośrodki które je propagują. Właściwe jest podjęcie i ukazanie całej problematyki – oczywiście tam, gdzie jest to na bieżąco potrzebne.
Elementy negatywne czy pozytywne, wpływów z zewnątrz. Ocena taka jest łatwa, gdy chodzi o zasady i postawy nieetyczne, poglądy sprzeczne z wiarą itp. W innych wypadkach wymaga to dobrej znajomości konkretnej grupy zakonnej.
Szczególnie przydatnym pojęciem socjologicznym jest tutaj „grupa odniesienia”. Zachowanie człowieka jest wyznaczane przez wiele grup. Każda z nich może stać się grupą odniesienia w konkretnych sytuacjach. Podstawą do przyjmowania tej funkcji przez grupy jest poczucie subiektywnej przynależności i zakres identyfikacji członka z grupą /są to grupy uznane za najważniejsze, których wzory i wartości mają najwyższe znaczenie/. Rozróżnia się dwa rodzaje grup odniesienia – układy socjalizacyjne albo normatywne i układy odniesienia porównawczego. Grupy odniesienia normatywnego to grupy, za których członka osobnik się uważa /akceptując ów fakt/ bądź takie, których członkiem osobnik chciałby się stać. Wzgląd na normy tych grup kształtuje postawę osobnika, jego wartości osobiste. O grupach odniesienia porównawczego mówimy wówczas, gdy cechy charakteryzujące ich członków stanowią układ wielkości, w którym osobnik spostrzega cechy swoje i innych /poczucie uprzywilejowania lub upośledzenia/. Im bardziej grupa zakonna stanowi układ odniesienia – tym większą posiada atrakcyjność społeczną – tym bardziej kształtuje myślenie, postawy i wartości swoich członków. W przeciwnym razie trwanie w zakonie dokonuje się na zasadzie wierności teologicznej. – W świetle teorii o grupach odniesienia, każdy członek grupy zakonnej może podlegać różnym wpływom środowiska pozaklasztornego. Niektóre będą pozytywne i pożądane, co do innych można mieć zastrzeżenia i obawy.
W grupie społecznej możemy odróżnić tzw. system zewnętrzny i system wewnętrzny. System zewnętrzny to zespół stosunków między członkami grupy, powstałych na tle rozwiązywania przez grupę jakiegoś zadania, umożliwiający grupie przetrwanie w jej środowisku. Te stosunki zdeterminowane przez potrzeby grupy i warunki jej środowiska. W grupie zakonnej możemy wydzielić atmosferę stosunków wewnątrzgrupowych i cały układ stosunków i instytucji zwiedzanych z działalnością apostolską. Powstaje problem: czy grupa posiada model układu systemu wewnętrznego i zewnętrznego, zapewniający optymalna, równowagę.
Bardzo ważną rzeczą, jest poznanie i właściwa ocena konkretnego bezpośredniego środowiska – chodzi o ukazanie go w aspekcie bardziej apostolskim niż apologetycznym. Zakony są przednią strażą Kościoła – reformatorską i nowatorską. Ich zadaniem nie jest usztywnianie aktualnego stanu rzeczy, ale przygotowanie „nowego” – próba i eksperyment, ukazanie możliwości i niemożliwości nowych, rozwiązań.
Objawy właściwego i wadliwego ustawienia wspólnoty „ku zewnątrz”. Objawy pozytywne: dobra atmosfera domowa /rola nieformalnych grup odniesienia/, pojawianie się twórczych inicjatyw apostolskich, przypływ powołań. Wskaźniki ujemne: brak nowych powołań, odchodzenie profesów, wielu członków „sfrustrowanych” i „agresywnych”. – To są sygnały nie tylko do ubolewania i administracyjnego podnoszenia dyscypliny, ale ukazują one konieczność skontrolowania w/w „mechanizmów” społecznych danej grupy zakonnej.
Zasadniczą metodą w wychowaniu jest metoda dialogu, liczy się nie instytucja wychowawcy, ale jego wartości osobiste, jego zdolność przekazywania ocen i postaw, a dla przyszłego, skutecznego apostolstwa – jego pełne związanie z środowiskiem. Taka troska o życie wewnętrzne, by z niego wyrastał pełny dialog apostolski.
LG Lumen Gentium
PC Perfectae Caritatis
Białyszewski Koncepcja systemu społecznego w socjologii, Studia Soc., 3-4 /1968/ 179-216.
Malewski /oprac./ Zagadnienia psychologii społecznej, PWN, Warszawa 1962.
M. Newcomb i in. Psychologia społeczna /Studium interakcji ludzkich/, PWN 1970.
Sowa Teoria grup odniesienia, Studia Soc., 4 /1962/ 41-69.
Szczepański Elementarne pojęcia socjologii, PWN, Warszawa 1970.
Wiatr Społeczeństwo, Wstęp do socjologii systematycznej, PWN, Warszawa 1973.
Zdaniewicz SAC Powołanie w świadomości powołanych, Homo Dei, 4 /1965/ 236-244.
Zdaniewicz SAC Wspólnota zakonna, Ateneum Kapł. 70 /1967/ 369-382.
Archiwum KWPZM
