Temat ratowania Żydów to wielki potencjał chrześcijaństwa, opowieść o miłości wobec bliźniego, ale nie został on wykorzystany – powiedziała dr hab. Bożena Szaynok z Uniwersytetu Wrocławskiego, podczas 53. Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej Historyków Zakonnych, która rozpoczęła się dziś w Warszawie.
Dr hab. Joanna Szady z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz s. dr Agnieszka Skrzypek (KHKWPŻZZ), zaprezentowały referent pt. „Siostry zakonne wobec ludności żydowskiej – dokumentacja działań i stan opracowań”.
Dr Szady przypomniała, że początki dokumentowania pomocy Żydom sięgają lat 60. XX w. Wówczas, jak mówiła, „ujawnia się proces zbierania danych na temat akcji pomocowej, który był podejmowany tuż po wojnie”. Wskazała też na inicjatywy ks. Jana Ziei i apel do zgromadzeń zakonnych o przesyłanie informacji o udzielanej pomocy. Z tego okresu pochodzi również ankieta przygotowana w Sekretariacie Prymasowskim ds. Zakonnych (1962 r.), która po raz pierwszy próbowała ująć pojęcie „ochrony” ludności żydowskiej w szerszym znaczeniu.
S. dr Agnieszka Skrzypek z Konferencji Wyższych Przełożonych Żeńskich Zgromadzeń Zakonnych przypomniała, że przełom lat 70. przyniósł instytucjonalizację badań. – Zmienia się sytuacja polityczna i kościelna. To czas podsumowań i tworzenia struktur, jak Konferencja Wyższych Przełożonych, a później biuro historyczne powołane przez Prymasa Wyszyńskiego – mówiła.
Z tym okresem wiąże się również działalność ks. prof. Jerzego Kłoczowskiego i powstanie lubelskiego ośrodka badań nad historią Kościoła. W latach 80. powstał kolejny ośrodek badawczy – Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych, kierowany przez ks. prof. Zygmonta Zielińskiego. Jego inicjatywy obejmowały zabezpieczenie i mikrofilmowanie archiwów zakonnych. W 1983 r. arcybiskup Bronisław Dąbrowski i ks. Zieliński wystosowali apel do zgromadzeń o udział w dokumentacji.
Dr Szady zwróciła uwagę, że lata 90. przyniosły kolejny etap badań, m.in. dzięki pracom dr Ewy Kurek. Wspomniała też o przerwanym projekcie realizowanym wspólnie z Instytutem Pileckiego w latach 2020–2022 pod kierunkiem zmarłej dr Agaty Mirek, dotyczącym edycji źródłowej dokumentów o pomocy Żydom. – Być może to dobry moment, by wrócić do tych badań i nadać im nowy kierunek – stwierdziła.
– W mojej ocenie zaniechanie opowieści o Sprawiedliwych w przekazie Kościoła było zubożeniem kościelnej przestrzeni o część, która jest jej fundamentem – powiedziała dr hab. Bożena Szaynok z Uniwersytetu Wrocławskiego, prezentując referat pt. „Opowieść Kościoła o ratowaniu Żydów (1945–1987)”. Badaczka wyjaśniła, że jej referat jest częścią książki o stanowisku Kościoła katolickiego wobec tematyki żydowskiej w latach 1944–1989. Inspiracją do badań stała się beatyfikacja rodziny Ulmów. – Zastanowiło mnie, dlaczego tak późno doszło do beatyfikacji rodziny, której ofiara życia w pełni odpowiada nauczaniu Kościoła o miłości bliźniego – mówiła.
Początkiem refleksji stało się pytanie, czy w okresie PRL w przestrzeni Kościoła istniała świadomość, że wierni z narażeniem życia pomagali Żydom. – Chciałam sprawdzić, czy o tym wiedziano, co robiono z tą wiedzą i czy była ona obecna w duszpasterstwie – wyjaśniła.
Dr Szaynok oparła badania na analizie prasy katolickiej, publicznych wypowiedzi hierarchów i wiernych, a także świadectw osób duchownych i świeckich zaangażowanych w pomoc. Wskazała, że w prasie powojennej dominowało przekonanie, iż „Polacy i Kościół ratowali prześladowanych mimo grożącej kary śmierci”. Pojawiały się liczne przykłady bezinteresownej pomocy, opisy dramatycznych decyzji i motywacji wypływających z wiary.
Wśród wątków obecnych w powojennej narracji Kościoła wymieniła m.in. wdzięczność Żydów wobec papieża Piusa XII i duchowieństwa. W Polsce kształtował się obraz wspólnoty wiernych, która pomagała mimo represji.
Badaczka wskazała, że w przekazie duszpasterskim temat ratowania Żydów pojawiał się rzadko. – To wielki potencjał chrześcijaństwa, opowieść o miłości wobec bliźniego, ale nie został on wykorzystany – zauważyła.
Na zakończenie dr Szaynok podkreśliła, że opowieść Kościoła o ratowaniu Żydów wymaga pogłębienia i nowego odczytania. – To część historii, która pokazuje heroizm, ale też trudność mówienia o dobru. Wydaje mi się, że długo obowiązywało przekonanie, że ‘nie chwalimy się dobrem, które czynimy’ – podsumowała.
***
Podczas okupacji niemieckiej pomoc ludności żydowskiej niosło ponad dwa tysiące sióstr zakonnych. Ich odwaga, cicha służba i duchowe dziedzictwo są jednym z głównych tematów 53. Ogólnopolskiej Konferencji Historyków Zakonnych, która odbywa się w dniach 22–23 października w Warszawie. Za organizację wydarzenia odpowiadają Komisja Historyczna Żeńskich Zgromadzeń Zakonnych, Ośrodek Badań nad Geografią Historyczną Kościoła w Polsce KUL, Instytut Pamięci Narodowej oraz Centrum Relacji Katolicko-Żydowskich im. Abrahama J. Heschela KUL
Pierwszy dzień konferencji poświęcony jest badaniom nad zaangażowaniem żeńskich zgromadzeń zakonnych w ratowanie Żydów w czasie II wojny światowej. Historycy prezentują wyniki najnowszych kwerend archiwalnych, które pozwalają przywracać pamięć o siostrach niosących pomoc ofiarom Zagłady.
Drugi dzień obrad dotyczyć będzie sytuacji zgromadzeń zakonnych w Polsce po 1945 roku. W ramach projektu badawczego IPN „Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1944–1989” badacze przedstawią analizy działań władz komunistycznych zmierzających do ograniczenia życia zakonnego i działalności charytatywnej sióstr.
Obrady można śledzić online pod adresem:
