Kościół w Amazonii przeżywa obecnie etap, który można określić mianem historycznego. Zgodnie z decyzjami Synodu Biskupów dla Amazonii (2019), jednym z głównych owoców tego wydarzenia było wezwanie do głębszej inkulturacji Kościoła – szczególnie w liturgii. Odpowiedzią na to wezwanie jest wieloletni proces opracowywania Rytu Amazońskiego, koordynowany przez Konferencję Eklezjalną Amazonii (CEAMA).
Prace rozpoczęły się pięć lat temu i są prowadzone przez 13 komisji tematycznych, obejmujących całość liturgii Kościoła: od celebracji sakramentów (chrzest, Eucharystia, bierzmowanie, małżeństwo, kapłaństwo, namaszczenie chorych, pokuta), poprzez sakramentalia (pogrzeby, błogosławieństwa), aż po strukturę roku liturgicznego, liturgię godzin, przestrzeń celebracyjną czy też nowe posługi liturgiczne świeckich. Każda z komisji składa się z teologów, liturgistów, duszpasterzy i osób konsekrowanych, pracujących w ścisłym kontakcie z biskupami oraz przedstawicielami wspólnot lokalnych.
Przygotowano ponad czterysta stronicowy dokument, który ma stać się materiałem do dalszej refleksji, konsultacji i ostatecznej redakcji.
Seminarium w São Paulo
Bardzo ważnym wydarzeniem w tym procesie będzie spotkanie, które w najbliższych dniach (15–19 września) odbędzie się w brazylijskim São Paulo. Zgromadzi ono niewielką, ale reprezentatywną grupę ekspertów liturgicznych i duszpasterskich, których zadaniem będzie podsumowanie prac wszystkich komisji oraz dokonanie oceny teologiczno-pastoralnej przygotowanych projektów.
Każdy dzień seminarium przewiduje prezentację kolejnych rytuałów, ich omówienie oraz czas na dyskusję. Spotkanie zakończy się syntetycznym spojrzeniem na całość Rytu Amazońskiego oraz wyznaczeniem dalszych kierunków pracy.
Udział polskiego franciszkanina
Warto zaznaczyć, że w tym ważnym momencie prac bierze udział również o. Kasper Kaproń OFM, polski franciszkanin, liturgista i misjonarz od wielu lat posługujący w Boliwii. Zgodnie z programem seminarium, to właśnie jemu przypadnie zadanie przedstawienia projektu obrzędów Eucharystii, czyli najważniejszej celebracji liturgicznej Kościoła, a w konsekwencji także najbardziej złożonej celebracji całego Rytu Amazońskiego.
Obecność polskiego zakonnika w tym gremium podkreśla, że proces tworzenia liturgii amazońskiej ma wymiar uniwersalny: choć zakorzeniony w realiach Ameryki Południowej, pozostaje otwarty na bogactwo całego Kościoła powszechnego.
Eucharystia w Rycie Amazońskim
Eucharystia w Rycie Amazońskim stanowi centralny moment życia Kościoła inkulturowanego w realiach Amazonii. Celebracja łączy uniwersalną tajemnicę Chrystusa z bogactwem kultury amazońskiej, ukazując Kościół jako wspólnotę służebną i w pełni obecną pośród swojego ludu.
Procesja wejścia, z użyciem instrumentów lokalnych i kadzidłach z amazońskich żywic, symbolizuje drogę wspólnoty ku spotkaniu z Bogiem. Hymn „Gloria”, wykonywany w tańcu i śpiewie, odzwierciedla radość stworzenia i całego Kościoła uwielbiającego Stwórcę.
Liturgia Słowa w językach lokalnych podkreśla zdolność Ewangelii do dialogu z kulturą. Homilia dialogowana oraz wyznanie wiary w formie odnowienia przyrzeczeń chrzcielnych uwypuklają, że przekaz wiary jest dziełem całej wspólnoty, a Eucharystia prowadzi do duchowej odnowy uczestników. Modlitwa powszechna z symbolicznym zapaleniem świec przy każdym wezwaniu staje się modlitwą ludu, który prosi Boga za całe stworzenie: modlitwy za Kościół, ludność amazońską i przyrodę podkreślają, że Eucharystia obejmuje kosmos. Znak pokoju przekazywany sobie przez wiernych przed złożeniem na ołtarzu darów ofiarnych, jak ma to miejsce w tradycji ambrozjańskiej, staje się teologicznym symbolem pojednania w Chrystusie.
Własna modlitwa eucharystyczna wprowadza wiernych w eschatologiczny wymiar Eucharystii: uczestnictwo w Ciele Chrystusa jest zapowiedzią odnowienia całego kosmosu (teologia św. Pawła) i ostatecznego przyjścia Królestwa Bożego. Obrzędy zakończenia, w tym błogosławieństwo nowo narodzonych, podkreślają teologię wspólnoty i ciągłości życia.
Liturgia maryjna – inspiracja etiopska
Równolegle, liturgia maryjna i modlitwy eucharystyczne inspirowane tradycją etiopską wnoszą do Rytu Amazońskiego głęboką teologię macierzyństwa i obecności kobiet w Kościele. W anaforach Kościoła Etiopii Maryja nie jest bowiem jedynie orędowniczką, lecz jest ikoną Kościoła posiadającą fundamentalne miejsce w ekonomii zbawienia. Adaptacja tego modelu liturgicznego w Amazonii pozwala ukazać Maryję jako „Matkę Amazonii”, opiekunkę życia, wspierającą kobiety w przekazywaniu wiary, a także jako obrończynię ubogich i stworzenia.
Liturgia maryjna w Rycie Amazońskim integruje Marię w kluczowych momentach Eucharystii: w anamnezie, jako tę, która trwała przy krzyżu i wspiera wspólnotę; w epiklezie, prosząc o moc Ducha Świętego dla Kościoła amazońskiego; oraz w doxologii, łącząc chwałę Boga z pieśnią uwielbienia Maryi i głosem całego stworzenia. Modlitwy eucharystyczne maryjne wskazują na fakt, że kobiety w Amazonii od wieków zachowują i przekazują wiarę, czyniąc je integralnym elementem życia Kościoła.
Modlitwy eucharystyczne maryjne przypominają, że Maryja jest pierwszą uczennicą Chrystusa. W tej perspektywie staje się Ona ikoną macierzyńskiego i służebnego oblicza Kościoła, a równocześnie symbolem duchowości ludów, które w Niej odkrywają bliskość Boga i nadzieję życia.
Teologia inkulturacji
Ryt Amazoński nie jest próbą folkloryzacji ani tworzenia „drugiego rytu rzymskiego”. Chodzi o inkulturację – czyli takie zakorzenienie celebracji liturgicznej w doświadczeniu i symbolice ludów Amazonii, które pozwala im przeżywać misterium paschalne Chrystusa w sposób partykularny, a zarazem w pełnej jedności z Kościołem powszechnym.
Perspektywa ta wpisuje się w nauczanie Soboru Watykańskiego II, w sposób szczególny zawarte w konstytucji Sacrosanctum Concilium, która wskazuje, że Kościół ma prawo i obowiązek pielęgnować różnorodność form liturgicznych, o ile wiernie zachowują one istotę sakramentów i wspólne wyznanie wiary.
Znaczenie dla Kościoła
Prace nad rytem amazońskim stanowią istotny znak dla całego Kościoła. Ukazują one bowiem, że liturgia – pozostając wierna swojej istocie – może wyrażać się w wielu językach symbolicznych i kulturowych. Przypominają również, że ewangelizacja nie dokonuje się w próżni, lecz w dialogu z tradycją i mądrością lokalnych wspólnot.
