Psychologowie i terapeuci o. Jacek Prusak SJ i Anna Schab-Przybycień przeprowadzili badania jakościowe nad wpływem wykorzystania seksualnego w Kościele na wiarę i religijność osób skrzywdzonych. Ich podsumowaniem jest publikacja „Duchowy i religijny wymiar cierpienia w doświadczeniu osób wykorzystanych seksualnie w Kościele katolickim w Polsce. Perspektywa psychologiczna”.
Pytanie o to, jak doznana krzywda i związane z nią cierpienie wpływają na życie religijne zranionych, ich obraz Boga, relacje z Kościołem i tożsamość duchową, podejmowane było do tej pory marginalnie. Przemoc seksualna jest zjawiskiem wieloaspektowym, a bolesne doświadczenia mają wpływ zarówno na psychikę, ciało i społeczny wymiar człowieka, jak również na jego duchowość. Z przedstawionych w książce badań wynika, że duża część osób wykorzystanych seksualnie w dzieciństwie doświadczyła negatywnych skutków tych wydarzeń w obszarze swojej wiary, religijności i duchowości, podobnie jest z osobami dorosłymi bezbronnymi.
Z książki tej wyłania się obraz złożony i niejednoznaczny, tym cenniejszy, że skonstruowany na podstawie rozmów ze skrzywdzonymi, ich doświadczeń i relacji o próbach odbudowania wiary, żmudnych poszukiwaniach sensu doznanego cierpienia i zmaganiach z Kościołem instytucjonalnym. Ich perspektywa jest w tej książce najważniejsza. W publikacji tej akcent stawiany jest nie na liczby i statystyki, ale na konkretne historie, które uświadamiają, że wykorzystanie seksualne niesie za sobą realne skutki i konsekwencje w życiu osoby skrzywdzonej. Jak wielokrotnie podkreślają autorzy, rozciągają się one nie tylko na sprawców i poszkodowanych, ale również na wspólnotę Kościoła, bo wykorzystanie seksualne ma charakter instytucjonalny.
Wnioski z poczynionych przez J. Prusaka i A. Schab-Przybycień badań jednoznacznie wskazują, że głównym powodem utraty wiary i więzi z Kościołem u pokrzywdzonych nie jest pierwotne doświadczenie przemocy, ale wtórna wiktymizacja, a więc postawa przedstawicieli instytucji kwestionujących doświadczenia osób zranionych, nieempatycznych w kontakcie, lekceważących ich czy obarczających odpowiedzialnością za zło, którego są ofiarami.
„Podkreślić należy wrażliwość autorów, którzy w pierwszej, teoretycznej części książki wykazują konieczność zniuansowania pojęć, jakimi posługują się osoby wspierające skrzywdzonych, zajmujące się badaniami nad zjawiskiem wykorzystania seksualnego w Kościele czy podejmujące ten temat w dyskursie publicznym. Kwestia języka jest newralgiczna, bo nieumiejętnie stosowana terminologia nie tylko wprowadza zamieszanie, ale – co ważniejsze – może powodować dodatkowy ból osób cierpiących z powodu przemocy” – ocenia o. Tomasz Franc OP, psycholog i psychoterapeuta, delegat prowincjała dominikanów ds. ochrony małoletnich i osób w duszpasterstwie.
Autorzy porządkują więc kluczowe pojęcia – od definicji wykorzystania seksualnego, przez kategorię traumy religijnej i duchowej, aż po relacyjny paradygmat duchowości. Opisują również metodologię badań jakościowych, którymi objęli 23 osoby, oddając im głos.
Wynika z nich, że doświadczona krzywda zostawia głębokie ślady w psychice, emocjach, funkcjonowaniu społecznym, ale także powoduje uraz w sferze wiary i duchowości. Badani deklarują dystans do Kościoła, zarzucenie praktyk religijnych, krytycyzm wobec hierarchii i duchownych, rozczarowanie Kościołem, a nawet strach przed nim, ale także pragnienie odnalezienia na nowo miejsca we wspólnocie, poszukiwanie duchowego domu, który im odebrano w wyniku doznanej przemocy.
Osoby skrzywdzone zmagają się z utratą wiary, jej deformacją czy zachwianiem. Konfrontują się ze zmianami obrazu Boga – od zaufania i doświadczenia Jego wspierającej obecności aż po bunt, gniew i poczucie zdrady. Dla większości z nich relacja z Bogiem stała się warunkiem przetrwania w sytuacji, gdy doświadczali wykluczenia przez wspólnotę. Uderzające w tych wypowiedziach jest pragnienie odnalezienia sensu w sytuacji trudnej, uzyskania pocieszenia i bliskości z Bogiem. Doświadczenie przemocy stało się dla niektórych z nich szansą dla rozwoju duchowego i dojrzałej wiary. „Ze wszystkich świadectw wyłania się przede wszystkim obraz cierpienia duchowego, które nie jest dodatkiem czy marginesem w doświadczanej traumie, ale jej integralną częścią” – zwraca uwagę o. Franc.
Książka „Duchowy i religijny wymiar cierpienia w doświadczeniu osób wykorzystanych seksualnie w Kościele katolickim w Polsce. Perspektywa psychologiczna” pomaga zrozumieć, co w praktyce oznacza krzywda w sferze duchowej i religijnej, jak dewastujące mogą być jej konsekwencje w relacji człowieka z Bogiem i Kościołem, jakie ślady zostawia w przestrzeni wiary. Łączy perspektywy psychologiczną i religijną, wnosząc pogłębione rozumienie takich kategorii jak trauma religijna czy krzywda duchowa. Uświadamia także, że wiara może być zarówno siłą wspierającą proces zdrowienia, jak i źródłem dodatkowych zranień.
„To lektura obowiązkowa dla terapeutów towarzyszących osobom skrzywdzonym w Kościele i dla duszpasterzy, a także dla tych którzy chcą zbliżyć się do skrzywdzonych, by móc ich rozumieć i głębiej przyjąć. Skłania do większej uważności na doświadczenia duchowe zranionych. Przede wszystkim jednak przywraca sprawczość samym skrzywdzonym, którzy są tutaj podmiotami i narratorami własnych historii” – uważa o. Franc.
„Wciąż niestety w namyśle nad zjawiskiem wykorzystania seksualnego w Kościele zbyt często poruszamy się między krytyką a obroną instytucji, pomijając doświadczenia osób skrzywdzonych. W tej książce mogą one odnaleźć punkt odniesienia dla własnej drogi odzyskiwania głosu i odkrywania sensu cierpienia, które na zawsze zmieniło ich życie i wiarę w Boga” – dodaje dominikanin.
Książka „Duchowy i religijny wymiar cierpienia w doświadczeniu osób wykorzystanych seksualnie w Kościele katolickim w Polsce. Perspektywa psychologiczna” ukazała się nakładem Wydawnictwa Naukowego Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie, a jej publikację wsparła Fundacja Świętego Józefa KEP.
Mgr Anna Schab-Przybycień jest psychologiem i psychoterapeutką w trakcie szkolenia. Pracuje jako asystent dydaktyczny w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie. Jej zainteresowania i praca naukowa skupiają się na problematyce wykorzystywania seksualnego w instytucjach religijnych.
O. dr Jacek Prusak jest jezuitą, teologiem, doktorem psychologii i psychoterapeutą, dyrektorem Instytutu Psychologii Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie. Specjalizuje się w psychologii religii oraz psychoterapii, badając relacje między duchowością a zdrowiem psychicznym.
