Spośród 9 świętych i 154 błogosławionych Polaków wyniesionych do chwały ołtarzy przez Jan Paweł II w sposób szczególny wyróżnia się bł. Marcelina Darowska (1827–1911), zaliczana do przedstawicieli typowo polskiej, zmartwychwstańczej szkoły duchowości. Urodziła się w rodzinie szlacheckiej na terenie dzisiejszej centralnej Ukrainy. Była żoną, matką dwojga dzieci i wdową, a następnie współzałożycielką Zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny oraz wychowawczynią licznych pokoleń dziewcząt – zarówno ze środowisk szlacheckich, jak i z ludu.
Chrześcijańskie i patriotyczne „wychowanie kobiety do roli matki, żony i obywatelki” – jak sama mawiała – stanowiło jedną z głównych racji istnienia jej zgromadzenia. Do dziś niemal przy wszystkich klasztorach sióstr niepokalanek działają szkoły różnego typu. Dla ich potrzeb Błogosławiona wypracowała oryginalną – jak na drugą połowę XIX wieku – personalistyczną metodę wychowawczą, wyprzedzającą pedagogikę o niemal sto lat.
Oprócz swojej działalności pozostawiła ogromny dorobek pisarski, który w zasadniczej części zachował się i jest przechowywany w Archiwum Zgromadzenia w Szymanowie. Już w okresie międzywojennym podejmowano starania o jej beatyfikację, dlatego większość jej pism została przepisana na maszynie w kilku egzemplarzach. Zbiór ten liczy 143 tomy, z których każdy ma średnio około 180 stron, co łącznie daje ponad 25 tysięcy stron maszynopisu.
Jej twórczość jest bardzo zróżnicowana pod względem treści. Obejmuje m.in. wspomnienia, pamiętnik, zapiski duchowe, traktaty mistyczne, pierwsze konstytucje zakonne, teksty rekolekcyjne dla zakonnic i świeckich. Szczególne znaczenie ma bogata epistolografia – ponad 11 tysięcy listów kierowanych głównie do sióstr, duchowieństwa, wychowanek oraz osób świeckich. Archiwalia te, oprócz oczywistej wartości teologicznej, mają również istotny walor kulturotwórczy.
Z tego względu ks. prof. dr hab. Marek Chmielewski, wykładowca teologii duchowości na Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, od ponad 35 lat badający doświadczenie mistyczne bł. Marceliny Darowskiej, podjął intensywne prace nad publikacją najważniejszych jej tekstów. Projekt zaplanowano na lata 2024–2029 i obejmuje sześć tomów pism oraz siódmy – zbiór studiów opartych na jej twórczości. Realizacja stała się możliwa dzięki grantowi przyznanemu w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
Na początku 2026 roku w Wydawnictwie KUL ukazał się pierwszy tom pism bł. Marceliny Darowskiej pt. *Autobiografia duchowa*, liczący 1015 stron. Zawiera on teksty o głębokiej treści duchowej i mistycznej, pozwalające lepiej zrozumieć fenomen założycielki niepokalanek. Tom otwiera niedokończona autobiografia pt. *Coś, co poprzedziło*. Następnie zamieszczono m.in. 28 notatek wyjętych z listów do jej kierownika duchowego, o. Hieronim Kajsiewicz, dwuczęściowy *Pamiętnik*, bieżące *Zapiski*, *Testament*, kilka krótkich pism z ostatnich dni życia, relacje sióstr z okresu jej śmiertelnej choroby oraz mowę pogrzebową wygłoszoną przez abp. Józef Teodorowicz, stanowiącą syntezę jej życia i dzieła.
Znaczną część tomu zajmuje dwuczęściowy traktat ascetyczno-mistyczny *Kartki*, a także zbiór modlitw opracowanych na potrzeby wspólnoty zakonnej. Całość dopełnia kilkadziesiąt opinii o ówczesnych książkach, m.in. autorstwa Maria Rodziewiczówna, wychowanki sióstr niepokalanek w Jazłowcu, oraz różnorodne sprawy rodzinne, jak choćby szczegółowa lista wyprawy ślubnej Karoliny Dzieduszyckiej – córki Błogosławionej. W aneksach zamieszczono biogramy sióstr i innych osób pojawiających się w tomie, a także indeks osób i miejscowości. Publikacja zawiera 25 czarno-białych fotografii, głównie przedstawiających autorkę i jej najbliższych. Okładkę oraz stronę tytułową zdobi popiersie bł. Marceliny z portretu namalowanego za jej życia przez Celinę Michałowską, jedną z sióstr niepokalanek.
Książka, wydana w nakładzie 200 egzemplarzy, jest dostępna w systemie open access (DOI: 10.31743/kul.9788382881950). Po raz pierwszy w polskiej literaturze czytelnicy otrzymują swobodny dostęp do tak obszernego i różnorodnego źródła wiedzy o życiu duchowym i mistyce, a także o religijności i obyczajowości drugiej połowy XIX wieku. Pisma i działalność bł. Marceliny Darowskiej wywarły istotny wpływ na polską kulturę, stając się jednym z fundamentów, na których kilkanaście lat po jej śmierci możliwa była odbudowa Rzeczypospolitej po 123 latach niewoli.
