„Przemoc i wiara. Średniowieczna inkwizycja – współczesne pytania” – tak brzmiał tytuł wykładu z cyklu „Duchowość dla Warszawy”, który odbył się z inicjatywy Akademii Katolickiej 15 stycznia w auli Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi.
Prelegent, o. dr hab. Tomasz Gałuszka OP, prof. UP JPII, rozpoczął swoje wystąpienie od wezwania inkwizytora – św. Piotra z Werony, zamordowanego przez Carino da Balsamo. A morderca ostatecznie się nawrócił i wiodąc pokutnicze życie w zakonie Dominikanów, stał się błogosławionym Kościoła. Życie wiary, droga Kościoła wiążą się zatem ze stopniowym, ale dynamicznym dochodzeniem do prawdy i miłości, czego owocem stał się ostatni dokument Soboru Watykańskiego II – Deklaracja o wolności religijnej – Dignitatis humane personae. W myśl dokumentu, zauważył dominikanin, człowiek posiada niezbywalną godność, która wyklucza wszelką przemoc, zwłaszcza w kwestiach tak delikatnych, jakimi są sprawy wiary.
W epoce średniowiecza kwestie poprawności wiary przeżywano na płaszczyźnie społecznej, zarówno w Kościele, jak i wobec władzy świeckiej. Reakcje Kościoła wobec herezji zakazywały jednak przemocy, na co wskazuje dwunastowieczny Kodeks Gracjana, jak i ustalenia kolejnych papieży. Istotą tych działań miało być przywrócenie błądzących do poprawności wiary, do prawdy. Z drugiej jednak strony, herezje były uznawane za burzenie państwowego porządku feudalnego, a nawet jako zbrodnia obrazy majestatu.
Ustalenia Soboru Laterańskiego IV (1215) zwróciły uwagę na konieczność kształcenia ludzi w wierze, wartości głoszonych kazań i spowiedzi. Od tego czasu uznano za stosowne zająć się herezjami w sposób uporządkowany, instytucjonalny, aby uniknąć okrucieństwa tzw. ordaliów, „sądów Bożych”, podczas których brutalne próby stawały się miernikiem czyjejś winy lub jej braku. Dlatego inkwizycja miała być procedurą sądowego, dowodowego badania osób podejrzanych o herezje. Badanie to miało doprowadzić do prawdy, a w przypadku potwierdzenia herezji, do nawrócenia. W wymiarze państwowym natomiast, chodziło o przywrócenie porządku, o dobro wspólne. Wystarczył donos, aby rozpocząć procedurę kościelną, którą prowadzili wykształceni i doświadczeni duchowni dominikańscy. Przyznanie się do winy kończyła sentencja, zazwyczaj stosowano różne kary naprawcze (posty, pokuty, pielgrzymki), a najcięższą karą było więzienie. Brak przyznania się do winy, mimo dowodów, prowadził do przekazania osoby władzy świeckiej, co kończyło się często spaleniem na stosie. W ten sam sposób władza świecka postępowała wobec osób oskarżanych o czary, które nie były uznawane za herezje. Procedura kościelno-państwowa trwała do XVI w. I chociaż głównym celem tych procedur było szukanie prawdy (wymiar kościelny), dbałość o porządek i dobro wspólne (wymiar państwowy), to trzeba przyznać, że wielokrotnie brakowało w tym podejściu zwrócenia uwagi na osobę ludzką i jej godność.
Dopiero traumatyczne doświadczenie dwóch wojen światowych i holokaustu zwróciły uwagę świata na ten wymiar. Powszechna deklaracja praw człowieka ogłoszona przez ONZ w 1948 r., a następnie encyklika Jana XXIII Pacem in Terris (1963), stanowiły wołanie o dostrzeżenie w każdym konflikcie jednostki ludzkiej, a zwłaszcza tych najsłabszych. Wiara potrzebuje prawdy, ma być przeżywana przez wspólnotę, ale jednocześnie potrzebuje wolności. Ojciec Tomasz zakończył swój wykład ponownym odniesieniem do soborowej Deklaracji o wolności religijnej. Zwrócił uwagę na jej 12 punkt, w którym Kościół zauważając zasadę wolności religijnej, harmonizującą z godnością ludzką i objawieniem Bożym, uznał jednak, że jej praktyka nie zawsze przebiegała w sposób ewangeliczny. A zaczyn ewangeliczny długo i powoli działa w umysłach ludzi, którzy zaczynają coraz głębiej rozumieć godność i wolność osoby ludzkiej.
Po wykładzie prelegent obszernie odpowiadał na pytania słuchaczy. Akademia Katolicka zaprasza na następny wykład z cyklu „Duchowość dla Warszawy”, który odbędzie się w auli Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi 19 lutego.
Za: www.ekai.pl