Gdzie i dlaczego spotkać można wizerunki dziwnie ubranego w liście palmowe świętego, dlaczego był on, a może i jest nadal, inspirujący także dla świeckich? Na te i inne pytania odpowiedź przynosi najnowsza publikacja poświęcona ikonografii św. Pawła Pierwszego Pustelnika patrona Paulinów, od którego imienia zakon wziął nazwę i zaczerpnął swoją duchowość.
Prezentacja pracy dr. hab. Dobrosławy Horzeli, historyka sztuki, popularyzatora sztuki, wykładowcy Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i Uniwersytetu Jagiellońskiego odbędzie się w Kaplicy Różańcowej na Jasnej Górze w najbliższy piątek, 9 stycznia o godz. 16.30.
Publikacja nosi tytuł „Paweł – pierwszy z pustelników. Święty Paweł z Teb w sztuce Zachodu do końca epoki nowożytnej”. Projektowi patronował Jasnogórski Instytut Maryjny pod kierunkiem o. dr. Grzegorza Prusa. Jak wyjaśnia zakonnik książka ma charakter monografii popularno-naukowej, która może zainteresować nie tylko historyków sztuki. Wielkim walorem książki jest staranna i bogata szata graficzna. Jak mówi o. Prus, choć pierwotnie myślano nad stworzeniem dzieła o charakterze katalogu, pracy naukowej, to w końcu zdecydowano, by książka mogła trafić do szerszego grona zainteresowanych. – Oczywiście historyk sztuki się nie zawiedzie czytając, ale i niefachowiec też z niej skorzysta – zapewnia zakonnik.
Przypomina, że św. Paweł, który żył w Egipcie na przełomie III i IV w. historii chrześcijaństwa uznawany jest za pierwszego pustelnika. Znalazł licznych naśladowców, przyczyniając się do rozwoju życia eremickiego i pustelniczego w całym basenie Morza Śródziemnego. Od jego imienia wywodzi się potoczna nazwa paulinów, czyli Zakonu Św. Pawła Pierwszego Pustelnika. I choć teraz kojarzony właśnie z kultem w klasztorach i środowiskach paulińskich, to książka Horzeli pokazuje popularność tego świętego i temat jego życia nie tylko w związku z Zakonem Paulinów. Był on uznany w Europie znacznie wcześniej. Najstarsze przedstawienia, które w książce się pojawiają, pochodzą z Wysp Brytyjskich z wczesnego średniowiecza, z pierwszego tysiąclecia chrześcijaństwa a zakon powstał w XIII wieku.
Jak uświadamia autorka dr. hab. Dobrosława Horzela przedstawienia św. Pawła z Teb i innych pustelników w pewnych okresach historii duchowości Europy stawały się popularne wśród ludzi świeckich. Na przykład w XIV wieku, który był czasem wielkiego rozwoju miast włoskich, bardzo intensywnej urbanizacji, przychodzi coś w rodzaju zmęczenia wielkim, z tamtego punktu widzenia, miastem i intensywnością życia. Wtedy, jak zauważa Horzela, i wśród świeckich staje się bardzo popularny św. Paweł Pustelnik, podobnie jak i inni pustelnicy. – Zaczyna się promować ideę pustelnictwa, bycia pustelnikiem w wielkim mieście – opowiada historyk sztuki.
Innym ciekawym wątkiem, na który zwraca uwagę, to triumfy św. Pawła Pustelnika i innych eremitów wśród wielkich tego świata w XVIII wieku, kiedy to zapanował swoista moda na pustelnie zakładane przy pałacach, takim przykładem jest m.in. dzisiejszy park del Buen Retiro w Madrycie, który był podmiejską siedzibą władcy Hiszpanii. W parku wybudowano pustelnie, m.in. właśnie pustelnię św. Pawła Pustelnika, do której najprawdopodobniej był przeznaczony znakomity obraz samego Diego de Velasquez’a. Służyły one nie tylko „sprawom duchowym” jak wielkopostnemu przygotowaniu do Wielkanocy, ale też były miejscem przyjmowania ważnych gości czy toczenia różnych poufnych rozmów, które się władcom zdarzały.
Autorka ukazuje przedstawienia św. Pawła Pierwszego Pustelnika w malarstwie, grafice, złotnictwie w Europie od Wysp Brytyjskich po Bałkany i polskie paulińskie czy popaulińskie klasztory. Wskazuje m.in. na ciekawy wątek związany z kultem eucharystycznym. – To spotkanie św. Pawła Pustelnika i św. Antoniego to było spotkanie przy wspólnym łamaniu chleba. Ten element, ten obraz od początku fascynował i on będzie powracał. Dlatego kiedy mówimy o kształtowaniu się tej ikonografii, to niewątpliwie możemy powiedzieć, że ona się w swoich zasadniczych zrębach właśnie ukształtowała niezwykle wcześnie, w pierwszym tysiącleciu i potem nie tyle wprowadzane są nowe przedstawienia, co raczej te przedstawienia pojawiają się w coraz to nowych kontekstach – powiedziała Dobrosława Horzela.
Publikacja „Paweł – pierwszy z pustelników. Święty Paweł z Teb w sztuce Zachodu do końca epoki nowożytnej” jest zwieńczeniem projektu naukowego zainicjowanego przez Zakon Paulinów.
Prezentacja książki odbędzie się w piątek, 9 stycznia, o godz. 16.30 w Kaplicy Różańcowej. Spotkanie wpisuje się paulińskie obchody ku czci Patriarchy Zakonu. Ich wyrazem jest trwająca nowenna nazywana popularnie „Pawełkami”.
Zakon św. Pawła Pierwszego Pustelnika znany powszechnie jako Zakon Paulinów wyrósł z ducha pustyni egipskiej. Choć ukonstytuował się w XIII w. z pustelników żyjących na ziemi węgierskiej, to mnisi na swego duchowego ojca i opiekuna wybrali właśnie żyjącego na przełomie III i IV w. Pawła z Teb. Św. Paweł spędził na pustyni ponad 90 lat, gdzie najpierw znalazł się z powodu prześladowań chrześcijan, a potem pustelnicze życie przyjął jako swoje powołanie. Pozostał na odludziu, świadomie wybierając życie „sam na sam z Bogiem”, modląc się i pokutując za świat.
Św. Hieronim napisał „Vita Sancti Pauli Primi Eremitae” (Żywot św. Pawła Pierwszego Pustelnika).
Dziś paulini posyłani są w różne miejsca, posługują na 4 kontynentach w 17 krajach. 15 stycznia paulini obchodzą swoje święto patronalne. Wspominają św. Pawła Pustelnika, który jest patriarchą Zakonu i od którego pochodzi nazwa wspólnoty Zakon św. Pawła Pierwszego Pustelnika (OSPPE). Obecnie zakon liczy prawie pół tysiąca mnichów.