Nagroda im. Księdza Stanisława Musiała przyznawana jest osobom zasłużonym dla dialogu chrześcijańsko- i polsko-żydowskiego. W tym roku trafi do prof. Moniki Adamczyk-Garbowskiej, która została uhonorowana w kategorii za twórczość oraz o. prof. Pawła Mazanki CSsR – w kategorii za działalność społeczną. Laureaci wyróżnienie odbiorą 6 marca w Auli Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego.
„Każda edycja Nagrody różni się od poprzednich. Nagradzamy, ale też poznajemy kolejne osoby, które konsekwentnie przez lata, w zupełnie różnych okolicznościach, budują mosty dialogu. Dziś wydaje się to szczególnie istotne, ponieważ w publicznych dyskusjach coraz ważniejsze stają się różnice, a nie podobieństwa, przypisywanie siebie i wszystkich wokół do określonych obozów. Postawa otwartości i zrozumienia, której uczył nas ks. Stanisław Musiał, wydaje się mało atrakcyjna. Tymczasem nauczanie Kościoła po Soborze Watykańskim II wyraźnie podkreśla potrzebę dialogu, wzajemnego poznawania się, podejmowania dyskusji; zwraca uwagę na znaczenie judaizmu dla rozumienia tożsamości chrześcijaństwa, ale też i na konieczność pamiętania o Zagładzie. Obydwoje Laureaci, choć na różne sposoby, mają w tej dziedzinie ogromne zasługi” – mówi Jakub Drath, sekretarz zarządu Klubu Chrześcijan i Żydów „Przymierze”, który to Klub ustanowił Nagrodę im. Księdza Stanisława Musiała.
Pierwszą tegoroczną laureatką wyróżnienia została prof. dr hab. Monika Adamczyk-Garbowska, która jest badaczką literatury żydowskiej w różnych językach, w szczególności literatury jidysz, tłumaczką oraz jedną z osób, które odegrały kluczową rolę w rozwoju studiów polsko-żydowskich po 1989 roku. Na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie utworzyła Zakład Kultury i Historii Żydów, którym przez lata kierowała. Współtworzyła Polskie Towarzystwo Studiów Żydowskich oraz Polskie Towarzystwo Studiów Jidyszystycznych. Od 2006 roku jest członkinią Komitetu ds. Dialogu z Judaizmem przy Konferencji Episkopatu Polski, aktywnie wspierając inicjatywy edukacyjne i dialogowe na poziomie lokalnym i ogólnopolskim.
W reakcji na ogłoszenie przyznania jej Nagrody im. ks. Stanisława Musiała stwierdziła, że jest ona dla niej wielkim wyróżnieniem zarówno z uwagi na postać samego patrona, jak i fundatorów, ponieważ wiele ważnych więzi łączy ją z Krakowem jako miastem i z Uniwersytetem Jagiellońskim, gdzie znajduje się najważniejszy w Polsce ośrodek badań judaistycznych.
Jeśli chodzi o dialog chrześcijańsko-żydowski w Polsce to prof. Adamczyk-Garbowska zaznacza, że w ostatnich dziesięcioleciach obserwowanych jest wiele zjawisk bardzo pozytywnych, częściowo inspirowanych corocznymi obchodami Dnia Judaizmu, ale odbiór ich nierzadko podszyty jest niechęcią czy nawet wrogością. „Trudno się temu dziwić w dzisiejszym bardzo spolaryzowanym świecie. Ważne, aby nie zrażać się trudnościami i postrzegać ten dialog na różnych poziomach, nie tylko teologicznym. Dla mnie szczególnie istotne są praktyczne inicjatywy, na przykład przywracanie pamięci o nieznanych dotąd albo zapomnianych żydowskich pisarzach poprzez przekłady literatury jidysz, a także o ludziach i miejscach poprzez badanie i udostępnianie żydowskich ksiąg pamięci poświęconych miastom i miasteczkom, gdzie dawniej rozwijało się prężnie życie żydowskich społeczności” – podkreśla laureatka Nagrody im. ks. Stanisława Musiała, której ważnym nurtem pracy naukowej są badania nad historią Żydów w Polsce, w tym nad księgami pamięci. Była inicjatorką projektu badawczego, którego efektem jest tom „Tam był kiedyś mój dom… Księgi pamięci gmin żydowskich”, a także współredaktorką fundamentalnej publikacji „Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944-2010″.
Prof. Monika Adamczyk-Garbowska równolegle od lat zajmuje się przekładami literatury jidysz, dzięki którym polscy czytelnicy mogli poznać twórczość takich autorów jak Isaac Bashevis Singer, Szalom Asz czy Mordechaj Canin. „Literatura piękna ma dużą siłę oddziaływania, czasami większą niż prace historyków. Na przykład pierwszy laureat Nagrody im. ks. Stanisława Musiała prof. Jan Błoński opublikował w 1987 r. swój przełomowy tekst dotyczący stosunków polsko-żydowskich pt. 'Biedni Polacy patrzą na getto’ inspirowany przejmującym wierszem Czesława Miłosza pt. 'Biedny chrześcijanin patrzy na getto’, a 'Elegia miasteczek żydowskich’ Antoniego Słonimskiego okazała się prorocza, bo do dzisiaj zmagamy się z cieniem Zagłady, o którym mówi ostatnia zwrotka:
Nie ma już tych miasteczek, przeminęły cieniem
I cień ten kłaść się będzie między nasze słowa…
Tak więc, wiele przed nami. Warto też wracać do tekstów ks. Musiała, bo wiele z nich, dotyczących bolesnych aspektów stosunków polsko-żydowskich, pozostaje aktualnych” – zaznacza prof. Adamczyk-Garbowska.
Za działalność społeczną Nagrodę im. Księdza Stanisława Musiała w tym roku otrzymał o. dr hab. Paweł Mazanka, prof. UKSW – redemptorysta, filozof, kierownik Katedry Metafizyki Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Od wielu lat podejmuje intensywne działania na rzecz przywracania pamięci o żydowskich mieszkańcach Szydłowa i okolic – miejscowości, z której pochodzi. Jego zaangażowanie obejmuje badania archiwalne, dokumentowanie losów lokalnej społeczności żydowskiej oraz działania edukacyjne i upamiętniające, realizowane we współpracy z instytucjami, samorządem i mieszkańcami regionu.
Przyznaje, że Nagrodę im. Księdza Stanisława Musiała traktuje jako wyróżnienie dla całego grona – współpracowników z Szydłowa i Warszawy, niektórych studentów i władz lokalnych – bez którego pomocy niewiele udałoby się w jego rodzinnym Szydłowie zrobić.
Jak tematyka żydowska pojawiła się w życiu filozofa zajmującego się metafizyką? O. prof. Mazanka wskazuje na dwa źródła. Pierwsze to dom rodzinny. Jego ojciec w czasie okupacji został uratowany przez rosyjskiego Żyda. Później, jako dentysta, wielokrotnie wyrażał sprzeciw na słowa swoich pacjentów, którzy mówili, że „Hitler dobrze zrobił, że Żydów wymordował”. „Po drugie, jako humanista i wrażliwy człowiek nie mogę przejść obojętnie wobec tego, co przeżyły te trzy miliony naszych rodaków, bo przecież oni byli Polakami, mieli polskie paszporty. Naszym obowiązkiem jest pamiętać o tej strasznej Zagładzie – oni przecież nie zostali rozstrzelani jako ofiary wojny, ale potwornie upodleni przed śmiercią. Ratowanie pamiątek po Żydach i dbanie o ślady, które po nich pozostały, to nie jest hobby jakiegoś tam księdza profesora, ale nasz obowiązek, bo przecież oni byli wśród nas, współtworzyli kulturę” – mówi o. prof. Mazanka. Przypomina, że 2 albo 3 października 1942 roku szydłowscy Żydzi zostali przetransportowani do Treblinki, a wcześniej przez ponad 600 lat współtworzyli historię miasta.
Dziesięć lat temu o. prof. Mazanka, spacerując z rodziną i znajomymi po szydłowskim rynku uświadomił sobie, że oni nic nie wiedzą o społeczności, która przez lata tutaj żyła. Tematyka żydowska nie była też poruszana na lekcjach w szkole podstawowej w Szydłowie. Gdy chodził do liceum w Tarnowie, to także nie słyszał o tamtejszych Żydach, a przecież w latach 1942-1943 było tam getto. Co więcej, także w czasach seminaryjnych nie usłyszał ani jednego wykładu o wspólnocie żydowskiej w Tuchowie.
O. Paweł Mazanka nawiązał kontakty z ocalałymi z Zagłady Żydami pochodzącymi z regionu oraz ich rodzinami, aranżował spotkania polsko-żydowskie i współorganizował wizyty młodzieży z Izraela. Jest inicjatorem rewitalizacji żydowskiego cmentarza w Szydłowie – jednego z najstarszych tego typu miejsc w Polsce – obejmującej jego uporządkowanie, ogrodzenie oraz prace zmierzające do przywrócenia nazwisk osób tam pochowanych. W działania te angażował lokalną młodzież i studentów, prowadząc z nimi kwerendy archiwalne, wywiady ze świadkami historii oraz prace dokumentacyjne. Ich efektem są publikacje oraz film dokumentalny poświęcony pamięci szydłowskich Żydów. Swoją wiedzą i doświadczeniem dzieli się także podczas wykładów i spotkań poświęconych relacjom chrześcijańsko-żydowskim.
Ojciec Profesor zwraca uwagę, że w dialogu chrześcijańsko-żydowskim potrzeba spokojnego przekazu i wiedzy historycznej. Wówczas ludzie zaczynają rozumieć a nawet doceniać takie działania jak rewitalizacja cmentarza żydowskiego w Szydłowcu. Pochodzący z około 1350 r. cmentarz był tak zarośnięty, że niektórzy mieszkańcy nie mieli pojęcia o jego istnieniu. Za zgodą księdza proboszcza o. Mazanka głosił przez jedną z niedziel kazania i wyjaśniał co i dlaczego robi z grupą osób. Dzięki temu udało się odzyskać kilka macew. „Miał rację Sokrates, gdy mówił, że człowiek nie będzie czynił zła, jeżeli tylko będzie miał wiedzę. A robi źle, bo nie ma wiedzy” – komentuje o. Mazanka.
„Dlaczego jeszcze się tym zajmujemy? To jest oczywiste – Chrystus i wcielenie nastąpiło w łonie narodu żydowskiego i bez znajomości tej religii, liturgii, historii, Starego Testamentu, jesteśmy ubodzy. Jeśli chodzi o przeżywanie wiary, mnie dużo daje właśnie poznawanie judaizmu i kontakt z Żydami. Ich religijność i otwartość sprawia, że widzę sens w tym co robimy i dlatego zamierzamy to kontynuować” – zapowiada o. Mazanka.
Nagrodę im. ks. Stanisława Musiała ustanowił Klub Chrześcijan i Żydów „Przymierze”. Wyboru laureatów dokonuje Kapituła, której przewodniczy Rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Fundatorami Nagrody są Rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prezydent Miasta Krakowa, Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie oraz fundacja Jewish Community Centre (JCC Krakow). Nagroda jest przyznawana w dwóch kategoriach: za twórczość promującą ducha dialogu i współpracy chrześcijańsko-żydowskiej i polsko-żydowskiej oraz za podejmowanie inicjatyw społecznych na rzecz pojednania.
Patron Nagrody, ks. Stanisław Musiał SJ (1938–2004), był jednym z najważniejszych rzeczników dialogu chrześcijańsko-żydowskiego w Polsce. Konsekwentnie sprzeciwiał się antysemityzmowi i ksenofobii, za co został uhonorowany m.in. Nagrodą im. Jana Karskiego i Poli Nireńskiej. Był wieloletnim redaktorem „Tygodnika Powszechnego”, publikował także w „Gazecie Wyborczej”, „Wprost”, „Polin” i „Midraszu”. Ks. Musiał był też autorem ważnej książki piętnującej grzech antysemityzmu pt. „Czarne jest czarne”. Po jego śmierci, z inicjatywy krakowskiej społeczności żydowskiej, na cmentarzu żydowskim w Krakowie przy ul. Miodowej odsłonięto tablicę poświęconą jego pamięci.
W ubiegłych latach laureatami Nagrody zostali: prof. Jan Błoński oraz Miasto i Gmina Chmielnik, prof. Joanna Tokarska-Bakir i Bogdan Białek, prof. prof. Bożena i Jerzy Wyrozumscy oraz Tomasz Pietrasiewicz i Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” w Lublinie, Anna Lebet-Minakowska i ks. Manfred Deselaers, Stefan Wilkanowicz i nieformalna Grupa Przyjaciół z Olkusza (Ireneusz Cieślik, Olgerd Dziechciarz, Krzysztof Kocjan, Dariusz Rozmus), prof. Stanisław Krajewski i Mirosław Skrzypczyk, ks. Romuald Jakub Weksler-Waszkinel i Zofia Radzikowska, prof. Jan Małecki i prof. Aleksander Skotnicki, Bella Szwarcman-Czarnota i prof. Wacław Wierzbieniec, ks. prof. Michał Czajkowski i Urszula Antosz-Rekucka, abp Henryk Muszyński i Adam Bartosz, prof. Jan Grosfeld i Dariusz Popiela, Marian Turski i Anna Brzyska, Karolina Panz i Wioleta Szczepocka, Małgorzata Międzobrodzka i Agnieszka Mysakowska, Robert Szuchta i Agnieszka Cahn oraz kard. Grzegorz Ryś i s. Katarzyna Kowalska.
Klub Chrześcijan i Żydów „Przymierze” skupia osoby z różnych środowisk chrześcijańskich i żydowskich. Angażuje się w działania na rzecz dialogu, w tym w organizację obchodów Dnia Judaizmu w Kościele katolickim, a także informuje o wydarzeniach dotyczących relacji chrześcijańsko-żydowskich poprzez newsletter i media społecznościowe.