Dnia 4 listopada 2026 roku na Wydziale Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie odbyło się XXII Międzynarodowe Warmińskie Seminarium Hagiologiczne pod hasłem „Święte Karmelu w wierze, pobożności, teologii i sztuce – przeszłość i teraźniejszość (perspektywy uniwersalne i regionalne)”. Organizatorami wydarzenia był Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie oraz Papieski Wydział Teologiczny i Papieski Instytut Duchowości „Teresianum” w Rzymie. Patronat nad seminarium objęły Towarzystwo Teologów Dogmatyków oraz Polskie Towarzystwo Teologiczne – Oddział w Elblągu. Obrady przeprowadzono w formule hybrydowej, umożliwiającej uczestnictwo zarówno stacjonarne, jak i zdalne.
Tegoroczna edycja seminarium została poświęcona wielowymiarowemu dziedzictwu świętych związanych z tradycją karmelitańską, rozpatrywanemu w perspektywie historycznej i współczesnej. Problematyka wydarzenia obejmowała zagadnienia z zakresu hagiologii, teologii duchowości, historii Kościoła, życia konsekrowanego, kultury, sztuki oraz komunikacji religijnej. Międzynarodowy charakter spotkania znalazł odzwierciedlenie w udziale przedstawicieli polskich i zagranicznych ośrodków akademickich oraz instytucji kościelnych. Program seminarium przewidział siedemnaście referatów, podzielonych na cztery sesje naukowe, których wspólnym punktem odniesienia była refleksja nad znaczeniem duchowości karmelitańskiej dla życia Kościoła i współczesnej kultury.
Uroczystego otwarcia seminarium dokonał ks. dr hab. Adam Bielinowicz, prof. UWM, dziekan Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. W swoim wystąpieniu zwrócił uwagę na międzynarodowy wymiar przedsięwzięcia oraz znaczenie współpracy naukowej podejmowanej przez przedstawicieli różnych środowisk akademickich i kościelnych. Dziekan skierował również słowa wdzięczności do organizatorów, prelegentów oraz wszystkich osób zaangażowanych w przygotowanie wydarzenia, podkreślając wartość wspólnej refleksji nad dziedzictwem świętych Karmelu.
SESJA I
Pierwszą sesję naukową poprowadził ks. dr hab. Piotr Towarek, który powitał uczestników i wprowadził zgromadzonych w problematykę rozpoczynających się obrad. Wystąpienia tej części seminarium koncentrowały się wokół współczesnej sytuacji wspólnot karmelitanek bosych, kościelnego rozeznawania świętości oraz dziedzictwa duchowego św. Teresy od Jezusa. Zestawienie tych zagadnień umożliwiło ukazanie tradycji karmelitańskiej zarówno w jej wymiarze instytucjonalnym, jak i teologicznym oraz historycznym.
Jako pierwszy głos zabrał o. dr Rafał Wilkowski OCD, reprezentujący Kurię Generalną Karmelitów Bosych w Rzymie i pracownik Dykasterii ds. Życia Konsekrowanego, który wygłosił referat zatytułowany „Karmelitanki bose dzisiaj”. Prelegent przedstawił współczesny profil żeńskich wspólnot karmelitańskich, wskazując na przemiany demograficzne, organizacyjne i instytucjonalne zachodzące w zakonie. Ważną część wystąpienia stanowiła analiza danych statystycznych, obejmujących liczebność wspólnot, strukturę wiekową sióstr oraz ich rozmieszczenie geograficzne. Zaprezentowane zestawienia liczbowe i procentowe pozwoliły zobrazować zróżnicowanie sytuacji zakonu w poszczególnych krajach, a także wskazać kierunki zmian zachodzących w jego strukturach.
Szczególną uwagę referent poświęcił problemowi zmniejszającej się liczby powołań zakonnych oraz postępującemu starzeniu się wspólnot. Zjawiska te zostały przedstawione w szerszym kontekście przemian demograficznych, wpływających na możliwości organizacyjne i personalne poszczególnych klasztorów. Prelegent wskazał na konsekwencje malejącej liczby sióstr, w tym trudności związane z utrzymaniem dotychczasowej sieci wspólnot oraz konieczność podejmowania decyzji dotyczących ich dalszego funkcjonowania. W tym kontekście omówił również zagadnienia związane z erygowaniem nowych klasztorów oraz zmianami zachodzącymi w strukturze organizacyjnej zakonu.
Istotnym elementem referatu było ponadto odniesienie do konstytucji zakonnych, określających podstawowe zasady życia karmelitanek bosych. Problematyka ta pozwoliła umiejscowić współczesne wyzwania demograficzne i instytucjonalne w kontekście norm regulujących funkcjonowanie wspólnot kontemplacyjnych. Przedstawiona charakterystyka ukazała, że aktualna kondycja zakonu wymaga rozpatrywania nie tylko w kategoriach liczebności czy organizacji, lecz także w odniesieniu do zachowania jego duchowej tożsamości. Wystąpienie unaoczniło zatem znaczenie przemian społecznych i demograficznych dla przyszłości życia konsekrowanego oraz postawiło pytanie o możliwości zachowania ciągłości wielowiekowego charyzmatu karmelitańskiego w zmieniających się uwarunkowaniach.
Kolejny referat, zatytułowany „Karmelitanki bose objęte postępowaniem kanonicznym do beatyfikacji”, wygłosił o. dr hab. Szczepan T. Praśkiewicz OCD, relator Dykasterii Spraw Kanonizacyjnych w Watykanie. Wystąpienie zostało poświęcone kandydatkom do chwały ołtarzy wywodzącym się ze wspólnot karmelitanek bosych oraz prowadzonym w ich sprawach postępowaniom kanonicznym. Prelegent przedstawił dane dotyczące liczby karmelitanek bosych objętych procesami beatyfikacyjnymi, ich pochodzenia narodowego oraz istotnych dat związanych z ich życiem i historią postępowań.
Zaprezentowane informacje pozwoliły ukazać różnorodność geograficzną i historyczną postaci związanych z duchowością karmelitańską, których życie i świadectwo wiary stały się przedmiotem szczególnego zainteresowania Kościoła. Referat zwrócił uwagę na znaczenie dokumentowania biografii kandydatek oraz prowadzenia postępowań zmierzających do oficjalnego uznania ich świętości. Przedstawiona problematyka ukazała zarazem, że tradycja karmelitańska pozostaje żywym źródłem wzorców osobowych, których znaczenie wykracza poza określone środowisko zakonne czy kontekst narodowy.
Wystąpienie o. Praśkiewicza stanowiło istotne dopełnienie wcześniejszej analizy współczesnej sytuacji karmelitanek bosych. O ile pierwszy referat koncentrował się na obecnej kondycji instytucjonalnej zakonu, o tyle drugi kierował uwagę ku indywidualnym świadectwom życia religijnego i ich znaczeniu dla zachowania oraz przekazywania duchowego dziedzictwa Karmelu. Obie perspektywy pozwoliły dostrzec, że historia i współczesność zakonu pozostają ze sobą ściśle powiązane, a pamięć o wybitnych przedstawicielkach duchowości karmelitańskiej stanowi ważny element jego tożsamości.
Trzecie wystąpienie, zatytułowane „Recepcja myśli terezjańskiej w pismach św. Alfonsa Liguori”, przedstawił o. prof. dr hab. Ryszard Hajduk CSsR z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Referat poświęcono związkom pomiędzy duchowością św. Teresy od Jezusa a nauczaniem św. Alfonsa Marii Liguoriego, ze szczególnym uwzględnieniem sposobu rozumienia i przekazywania treści dotyczących doskonałości chrześcijańskiej. Prelegent podkreślił, że podobieństw występujących w myśli obojga świętych nie należy interpretować wyłącznie jako prostych zapożyczeń. Wskazał raczej na ich głębokie, fundamentalne powiązanie, wyrażające się w zbieżności zasadniczych intuicji duchowych oraz sposobów ujmowania relacji człowieka z Bogiem.
Jednym z najważniejszych zagadnień poruszonych w referacie była umiejętność przekładania głębokiej refleksji teologicznej na język zrozumiały dla szerokiego grona odbiorców. Zarówno św. Teresa od Jezusa, jak i św. Alfons Liguori podejmowali wysiłek przybliżania prawd życia duchowego w sposób odpowiadający potrzebom wiernych. W przedstawionym ujęciu szczególnego znaczenia nabierało udostępnianie treści o wysokim stopniu złożoności teologicznej osobom poszukującym duchowego ukierunkowania. Nie chodziło przy tym o pozbawienie nauczania jego głębi, lecz o takie jego przedstawienie, aby mogło rzeczywiście oddziaływać na życie religijne człowieka.
Prelegent zwrócił również uwagę na duszpasterski wymiar omawianych koncepcji, wyrażający się w trosce o osoby zagubione duchowo oraz potrzebujące pomocy w odnalezieniu drogi do Boga. W tym kontekście nauczanie o doskonałości chrześcijańskiej zostało ukazane nie jako abstrakcyjny ideał, lecz jako wezwanie skierowane do człowieka podejmującego codzienny wysiłek rozwoju życia duchowego. Przedstawiona analiza pozwoliła dostrzec, że recepcja myśli terezjańskiej w pismach św. Alfonsa obejmuje nie tylko podobieństwo określonych treści teologicznych, ale również wspólne przekonanie o potrzebie ich praktycznego zastosowania w życiu wiernych.
Referat wniósł do obrad istotną perspektywę dotyczącą sposobów przekazywania doświadczenia duchowego i treści teologicznych. Ukazał bowiem znaczenie przystępności przekazu religijnego, który, zachowując wierność zasadniczym prawdom wiary, powinien jednocześnie uwzględniać możliwości poznawcze oraz potrzeby odbiorców. W tym sensie zaprezentowane rozważania wykraczały poza historyczną analizę wpływów intelektualnych, wskazując również na aktualność terezjańskiej tradycji duchowej w refleksji nad współczesnym duszpasterstwem.
Ostatni referat pierwszej sesji wygłosił o. dr Jerzy Nawojowski OCD, dyrektor ośrodka badań nad mistyką w Ávili. Wystąpienie zatytułowane „Święta Teresa od Jezusa” poświęcił życiu oraz duchowemu dziedzictwu św. Teresy od Jezusa, jednej z najważniejszych postaci w historii duchowości chrześcijańskiej. Prelegent przedstawił sylwetkę hiszpańskiej mistyczki, reformatorki Karmelu i doktora Kościoła, zwracając uwagę na znaczenie jej doświadczenia religijnego oraz trwałość pozostawionego przez nią dziedzictwa.
Podjęta problematyka umożliwiła spojrzenie na św. Teresę od Jezusa zarówno jako na postać historyczną, jak i autorkę duchowego dorobku, który zachowuje znaczenie dla kolejnych pokoleń wiernych. Jej życie i działalność zostały ukazane w perspektywie rozwoju duchowości karmelitańskiej, której zasadnicze elementy pozostają istotnym punktem odniesienia dla współczesnej refleksji nad modlitwą, kontemplacją i doskonałością chrześcijańską.
Wystąpienie stanowiło dopełnienie wcześniejszych rozważań dotyczących recepcji myśli terezjańskiej. Podczas gdy o. prof. Ryszard Hajduk skoncentrował się na jej oddziaływaniu w nauczaniu św. Alfonsa Liguoriego, o. dr Jerzy Nawojowski skierował uwagę na samą postać Teresy z Ávili oraz znaczenie jej życia i duchowego dziedzictwa. Zestawienie obu referatów pozwoliło ukazać św. Teresę od Jezusa nie tylko jako reformatorkę zakonu, lecz także jako autorytet duchowy, którego myśl stała się trwałym elementem chrześcijańskiej tradycji teologicznej i mistycznej.
Po zakończeniu wystąpień odbyła się dyskusja, podczas której uczestnicy nawiązali przede wszystkim do współczesnego funkcjonowania wspólnot karmelitańskich oraz możliwości upowszechniania ich duchowego dziedzictwa. Jednym z poruszonych zagadnień była codzienność życia zakonnego, w tym sposób organizacji funkcjonowania wspólnot kontemplacyjnych oraz praktyczne aspekty realizacji ich charyzmatu. Pytania te stanowiły bezpośrednie nawiązanie do referatu o. dr. Rafała Wilkowskiego, w którym przedstawiono aktualną sytuację demograficzną i organizacyjną karmelitanek bosych.
W toku dyskusji podjęto również kwestię sytuacji wspólnot karmelitańskich na Haiti. Zagadnienie to skierowało uwagę uczestników ku zróżnicowanym warunkom społecznym i lokalnym, w których realizowane jest życie konsekrowane. Pozwoliło zarazem rozszerzyć perspektywę rozważań o problemy funkcjonowania wspólnot zakonnych w odmiennych uwarunkowaniach geograficznych i społecznych.
Istotne miejsce zajęła ponadto refleksja nad sposobami upowszechniania charyzmatu karmelitańskiego wśród współczesnych wiernych. Uczestnicy podejmowali pytania dotyczące możliwości przybliżania duchowości Karmelu osobom niezwiązanym bezpośrednio z życiem zakonnym, a także znaczenia jej podstawowych wartości dla codziennego życia chrześcijańskiego. W tym kontekście zwrócono uwagę na potrzebę kształtowania postawy otwartości wobec drugiego człowieka oraz umiejętności przyjmowania go jako daru otrzymanego od Boga. Dyskusja ukazała tym samym praktyczny wymiar duchowości karmelitańskiej, której znaczenie nie ogranicza się do życia wspólnot kontemplacyjnych, lecz może znajdować odzwierciedlenie również w postawach i relacjach międzyludzkich.
Pierwsza sesja seminarium ukazała wieloaspektowość współczesnych badań nad tradycją karmelitańską. Przedstawione referaty pozwoliły zestawić aktualne wyzwania instytucjonalne i demograficzne zakonu z refleksją nad świętością, duchowym dziedzictwem jego przedstawicielek oraz oddziaływaniem myśli terezjańskiej. Szczególnie wyraźnie zarysowały się dwa wzajemnie uzupełniające się obszary problemowe: troska o zachowanie ciągłości życia karmelitańskiego w zmieniających się warunkach społecznych oraz potrzeba przekazywania jego duchowego bogactwa kolejnym pokoleniom. Podjęta dyskusja potwierdziła aktualność tych zagadnień, wskazując na znaczenie łączenia refleksji historyczno-teologicznej z analizą współczesnych wyzwań życia konsekrowanego.
SESJA II
Po zakończeniu pierwszej części obrad, w której dominowały zagadnienia związane ze współczesną sytuacją Karmelu, procesami beatyfikacyjnymi oraz dziedzictwem duchowym św. Teresy z Ávili, uczestnicy seminarium przystąpili do drugiej sesji naukowej, moderowanej przez dr Ewelinę Mączkę-Bąk. Problematyka sesji stanowiła rozwinięcie wcześniejszych rozważań, kierując uwagę ku różnorodnym formom recepcji duchowości karmelitańskiej w muzyce, mistyce i refleksji teologicznej. Przedstawione wystąpienia pozwoliły ukazać zarówno artystyczne sposoby wyrażania doświadczenia religijnego, jak i znaczenie pism świętych Karmelu dla rozumienia relacji człowieka z Bogiem oraz chrześcijańskiego powołania do świętości.
Sesję otworzył referat ks. dr. hab. Piotra Towarka z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, zatytułowany „Kompozycje muzyczne upamiętniające Teresę z Lisieux: duchowość karmelitańska malowana dźwiękiem”. Prelegent przedstawił obecność postaci i duchowości św. Teresy od Dzieciątka Jezus w twórczości muzycznej, zwracając szczególną uwagę na kompozycje Feliksa Nowowiejskiego inspirowane kultem świętej z Lisieux. Omówiono religijny i wotywny charakter wybranych utworów, w których muzyka stawała się wyrazem wdzięczności, osobistej pobożności oraz zawierzenia wstawiennictwu świętej. Wskazano również na znaczenie środków muzycznego wyrazu w przekazywaniu treści religijnych i kształtowaniu pamięci o postaciach ważnych dla duchowości chrześcijańskiej. Wystąpienie ukazało twórczość kompozytorską jako szczególną przestrzeń recepcji dziedzictwa karmelitańskiego, w której doświadczenie wiary znajduje odzwierciedlenie w formach artystycznych, a muzyka staje się nośnikiem treści teologicznych i pobożnościowych.
Problematyka muzycznego wyrażania doświadczenia religijnego znalazła rozwinięcie w kolejnym wystąpieniu. Ks. Maciej Czaczyk, doktorant z Papieskiego Uniwersytetu Gregoriańskiego w Rzymie, przedstawił referat „Divina symphonia: Nauka o Trójcy Przenajświętszej w kluczu muzycznym św. Elżbiety Catez”. Wystąpienie poświęcił znaczeniu symboliki muzycznej w duchowości św. Elżbiety od Trójcy Świętej oraz jej roli w wyrażaniu tajemnicy życia trynitarnego. Prelegent zwrócił uwagę na biografię francuskiej karmelitanki, której wykształcenie pianistyczne i wrażliwość muzyczna znalazły odzwierciedlenie w sposobie opisywania doświadczenia mistycznego. Odwołując się do jej pism, wskazał na obecność takich kategorii, jak harmonia, symfonia, pieśń i cisza, służących przedstawianiu relacji człowieka z Bogiem oraz wzajemnej miłości Osób Trójcy Świętej. Szczególne miejsce w rozważaniach zajęła kwestia ciszy, rozumianej nie jako brak dźwięku, lecz jako przestrzeń obecności Boga i szczególna forma wewnętrznego uwielbienia. Zestawienie klasycznych pojęć teologicznych z obrazami muzycznymi pozwoliło ukazać oryginalność języka mistycznego św. Elżbiety, w którym muzyka stanowi istotny środek wyrażania treści duchowych i teologicznych.
Problematyka muzycznego wyrażania doświadczenia religijnego znalazła rozwinięcie w kolejnym wystąpieniu. O. dr Christof Betschart OCD z Papieskiego Wydziału Teologicznego „Teresianum” w Rzymie, przedstawił referat „’Spotkanie’ Edyty Stein z Teresą z Ávili” . Prelegent skoncentrował się na duchowym i intelektualnym obu karmelitanek, ukazując znaczenie tego doświadczenia dla drogi nawrócenia Edyty Stein – s. Teresy Benedykty oraz rozwoju myśli religijnej. Szczególną uwagę poświęcił lekturze autobiograficznej Księgi życia św. Teresy od Jezusa, z którą Stein zetknęła się w 1921 roku. Wskazał jednak, że jej zainteresowanie chrześcijaństwem i duchowością mistyczną rozwijało się już wcześniej, między innymi pod wpływem refleksji filozoficznej, kontaktów z Adolfem Reinachem oraz lektury św. Augustyna. Podkreślił również, że spotkanie z myślą terezjańską nie ograniczyło się do jednorazowego doświadczenia, lecz zapoczątkowało pogłębioną recepcję duchowości karmelitańskiej, widoczną w późniejszych pismach Edyty Stein. Wystąpienie ukazało tym samym znaczenie literatury mistycznej jako źródła osobistej przemiany oraz inspiracji intelektualnej.
Zagadnienie osobistej odpowiedzi człowieka na doświadczenie religijne znalazło dopełnienie w ostatnim wystąpieniu tej części obrad. Dr hab. Katarzyna Parzych-Blakiewicz, prof. UWM, reprezentująca Wydział Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, przedstawiła referat „Przyjęcie daru świętości według profilu świętości św. Teresy od Dzieciątka Jezus”, przygotowany wspólnie z o. Pawłem Samborem z Papieskiego Uniwersytetu „Antonianum” w Rzymie. Wystąpienie poświęcono teologicznemu rozumieniu świętości jako daru Bożej łaski, wymagającego wolnej i świadomej odpowiedzi człowieka. Odwołując się do pism autobiograficznych św. Teresy z Lisieux, jej Aktu ofiarowania się Miłości miłosiernej oraz nauczania Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka, ukazano istotę terezjańskiej „małej drogi”, opartej na ufności, uznaniu własnej małości i zawierzeniu Bożemu miłosierdziu. Szczególnie zaakcentowano, że przyjęcie daru świętości nie oznacza biernej postawy, lecz prowadzi do wewnętrznej przemiany, odpowiedzialności za drugiego człowieka i aktywnego uczestnictwa w misji Kościoła. Zwrócono również uwagę na doświadczenie duchowej ciemności, które w życiu świętej nie stanowiło zaprzeczenia wiary, lecz przestrzeń jej pogłębiania. W konkluzji podkreślono, że autentyczna świętość przekracza wymiar indywidualnego doskonalenia, urzeczywistniając się w miłości, solidarności i służbie wspólnocie.
Druga sesja seminarium ukazała wielowymiarowość duchowego dziedzictwa Karmelu, łącząc perspektywę artystyczną, mistyczną, filozoficzną i teologiczną. Poszczególne wystąpienia, mimo zróżnicowania podejmowanych zagadnień, wskazywały na szczególne znaczenie doświadczenia religijnego oraz sposobów jego wyrażania i przekazywania. Muzyka, pisma mistyczne i refleksja nad świętością zostały przedstawione jako wzajemnie uzupełniające się przestrzenie recepcji tradycji karmelitańskiej. Rozważania te stworzyły zarazem podstawę do dalszej części seminarium, poświęconej kolejnym postaciom świętych Karmelu oraz ich duchowemu dziedzictwu.
Dyskusja podsumowująca drugą sesję stanowiła rozwinięcie zagadnień przedstawionych w referatach, koncentrując się na artystycznych formach przekazywania treści religijnych oraz współczesnym znaczeniu duchowości karmelitańskiej. W odniesieniu do twórczości muzycznej zwrócono uwagę na zainteresowanie kompozytorów i innych twórców sztuki postaciami świętych Karmelu, a także na możliwości przekazywania określonych treści duchowych za pomocą melodii i rozbudowanych form muzycznych, w tym oratoriów. W nawiązaniu do wystąpienia ks. Macieja Czaczyka podjęto zagadnienie misyjnego wymiaru duchowości św. Elżbiety od Trójcy Świętej oraz symboliki liry, rozpatrywanej w odniesieniu do krzyża jako znaku chrześcijańskiego doświadczenia cierpienia i miłości. Ważnym wątkiem rozmowy stały się również pytania o aktualność charyzmatu karmelitańskiego, jego znaczenie dla współczesnego Kościoła oraz o to, jakie wartości i wzorce życia duchowego mogą dziś przekazywać karmelitanki, szczególnie kobietom poszukującym własnej drogi powołania i pogłębienia relacji z Bogiem. Dyskusja pozwoliła tym samym rozszerzyć perspektywę wcześniejszych wystąpień o zagadnienia związane z oddziaływaniem duchowości karmelitańskiej na współczesną kulturę, życie religijne i doświadczenie osobiste.
SESJA III
Po zakończeniu sesji poświęconej muzycznym, mistycznym i teologicznym wymiarom duchowości karmelitańskiej rozpoczęła się trzecia sesja naukowa, moderowana przez dr Ewę Czaplicką. Podjęta problematyka koncentrowała się na życiu i duchowym dziedzictwie wybranych świętych Karmelu, ukazując różnorodność dróg prowadzących do pogłębienia relacji z Bogiem. Poszczególne wystąpienia łączyła perspektywa biograficzna i duchowa, pozwalająca dostrzec, w jaki sposób osobiste doświadczenia religijne kształtowały postawy, pisma oraz świadectwo życia omawianych postaci.
Sesję otworzył o. mgr lic. Mariusz Wójtowicz OCD, reprezentujący Wydawnictwo Karmelitów Bosych w Krakowie, który wygłosił referat zatytułowany „Święta Elżbieta od Trójcy Świętej”. Prelegent przedstawił życie i duchowe dziedzictwo francuskiej karmelitanki, ukazując jej postać na różnych płaszczyznach, obejmujących doświadczenia tworzące biografię świętej, rozwój życia wewnętrznego oraz refleksję nad tajemnicą obecności Boga. Zwrócił uwagę na otwartość świętej na otaczający ją świat i drugiego człowieka, a zarazem na jej dążenie do coraz głębszego poznawania rzeczywistości duchowej. Istotne miejsce w wystąpieniu zajęła analiza pism św. Elżbiety, w których dostrzeżono prostotę przekazu, konsekwencję myśli oraz umiejętność syntetycznego ujmowania złożonych zagadnień życia religijnego. Przedstawione rozważania pozwoliły ukazać duchowość karmelitanki jako spójną drogę pogłębiania relacji z Bogiem, znajdującą wyraz zarówno w jej osobistym doświadczeniu, jak i pozostawionym dziedzictwie pisarskim.
Od refleksji nad wewnętrznym życiem św. Elżbiety uczestnicy seminarium przeszli do zagadnienia rozeznawania duchowego, stanowiącego istotny element doświadczenia kolejnej przedstawicielki Karmelu. Diakon Filip Marszałek OCD, redaktor naczelny „Głosu Karmelu” w Krakowie, przedstawił referat zatytułowany „Święta Miriam Baouardy”. Prelegent przybliżył duchowe dziedzictwo św. Marii od Jezusa Ukrzyżowanego, zwracając szczególną uwagę na wskazania dotyczące rozpoznawania działania Ducha Świętego w życiu człowieka. Wśród najważniejszych elementów tej duchowości wymienił pokój wewnętrzny, pokorę, prostotę serca oraz otwartość na prowadzenie przez Ducha Świętego. Przedstawione rozważania ukazały rozeznawanie nie tylko jako zdolność rozpoznawania duchowych poruszeń, lecz także jako postawę wymagającą wewnętrznej dyspozycyjności, zaufania i gotowości do przyjmowania Bożego działania. Wystąpienie pozwoliło tym samym wskazać na aktualność duchowego przesłania św. Miriam Baouardy, szczególnie w kontekście kształtowania dojrzałej postawy religijnej i pogłębiania osobistej relacji z Bogiem.
Refleksję nad otwartością na działanie Boga i kształtowaniem osobistej relacji z Nim kontynuował o. mgr lic. Krzysztof Piskorz OCD, reprezentujący Klasztor Karmelitów Bosych we Wrocławiu, wygłaszając referat zatytułowany „Święta Teresa z Los Andes”. Prelegent przybliżył postać młodej chilijskiej karmelitanki, ukazując jej życie jako świadectwo świętości rozumianej przede wszystkim jako odpowiedź człowieka na miłość Boga. Szczególną uwagę zwrócił na młody wiek świętej oraz głębię jej duchowego doświadczenia, wskazując, że dojrzałość religijna nie musi być uzależniona od długości życia, lecz wyraża się w autentyczności wiary i całkowitym zawierzeniu Chrystusowi. Odwołując się do nauczania Jana Pawła II, przedstawił św. Teresę z Los Andes jako światło wskazujące drogę współczesnemu człowiekowi, a zarazem osobę, która poprzez własne życie pozwalała innym dostrzegać obecność Chrystusa. Istotnym elementem wystąpienia było podkreślenie osobowego i głęboko emocjonalnego wymiaru relacji z Bogiem, wyrażającego się w zachęcie do odważnego umiłowania Chrystusa oraz uczynienia Go centrum codzienności. Referat ukazał tym samym świętość nie jako odległy i niedostępny ideał, lecz jako żywą odpowiedź na Bożą miłość, możliwą do urzeczywistnienia również w młodym wieku.
Biograficzny charakter miało również ostatnie wystąpienie trzeciej sesji, które wygłosił ks. Karol Heldt, reprezentujący Towarzystwo Teologów Dogmatyków. Referat zatytułowany „Święta Teresa Małgorzata od Najświętszego Serca Jezusa (Anna Maria Redi)” poświęcony został życiu i duchowemu dziedzictwu włoskiej karmelitanki. Prelegent przybliżył postać świętej, przedstawiając ją w kontekście tradycji karmelitańskiej oraz jej osobistej drogi powołania zakonnego. Wystąpienie stanowiło okazję do zapoznania uczestników seminarium z kolejną przedstawicielką duchowości Karmelu, której życie pozostaje świadectwem chrześcijańskiej wiary i dążenia do świętości. Referat dopełnił tym samym wcześniejsze prezentacje poświęcone świętym karmelitańskim, ukazując różnorodność ich biografii i doświadczeń religijnych.
Dyskusja kończąca trzecią sesję koncentrowała się na aktualności duchowego dziedzictwa świętych Karmelu oraz możliwościach jego wykorzystania we współczesnej praktyce duszpasterskiej. Szczególne zainteresowanie wzbudziła postać św. Elżbiety od Trójcy Świętej, której życie i duchowość stały się punktem wyjścia do pytań o praktyczny wymiar chrześcijańskiego dążenia do świętości. W toku rozmowy zwrócono uwagę na znaczenie postawy dziecięcej ufności, prostoty i otwartości na działanie Boga, podkreślając potrzebę kształtowania takich dyspozycji również we współczesnym duszpasterstwie. Rozważania te pozwoliły odnieść przesłanie świętych karmelitańskich do codziennego życia wierzących, wskazując, że świętość nie stanowi wyłącznie przedmiotu refleksji teologicznej, lecz pozostaje konkretnym powołaniem, wymagającym otwartości na Bożą łaskę.
Trzecia sesja seminarium ukazała różnorodność doświadczeń religijnych i dróg duchowego rozwoju reprezentowanych przez święte karmelitanki. Biograficzne prezentacje poszczególnych postaci, uzupełnione refleksją nad ich duchowym przesłaniem, pozwoliły dostrzec wspólne elementy tradycji Karmelu, zwłaszcza znaczenie modlitwy, pokory, zaufania i osobistej relacji z Bogiem. Podjęta problematyka stworzyła zarazem naturalne przejście do ostatniej części obrad, poświęconej dalszym aspektom duchowości karmelitańskiej i jej recepcji w teologii oraz współczesnym przepowiadaniu.
SESJA IV
Po zakończeniu dyskusji poświęconych życiu i duchowemu dziedzictwu wybranych świętych karmelitańskich rozpoczęła się czwarta, ostatnia sesja naukowa, moderowana przez dr Marię Piechocką-Kłos. Problematyka podjęta przez prelegentów stanowiła rozwinięcie zagadnień podejmowanych we wcześniejszych częściach seminarium, kierując uwagę ku teologicznym interpretacjom duchowości karmelitańskiej oraz sposobom jej obecności we współczesnym życiu religijnym. Szczególne miejsce zajęła postać św. Teresy od Dzieciątka Jezus, której duchowe dziedzictwo stało się punktem odniesienia dla rozważań nad chrześcijańską świętością, macierzyństwem duchowym i przekazywaniem treści religijnych.
Sesję otworzyła s. dr Antonella Piccirilli, reprezentująca Papieski Wydział Teologiczny „Teresianum” w Rzymie, wygłaszając referat zatytułowany „Święta Teresa od Dzieciątka Jezus”. Prelegentka przybliżyła postać francuskiej karmelitanki, której życie i duchowe dziedzictwo zajmują szczególne miejsce w historii Kościoła oraz tradycji karmelitańskiej. Tematyka wystąpienia koncentrowała się na świętej, której przesłanie pozostaje istotnym punktem odniesienia dla współczesnej refleksji nad chrześcijańskim powołaniem do świętości. Referat wprowadził uczestników w problematykę duchowości terezjańskiej, stanowiąc zarazem nawiązanie do kolejnych wystąpień poświęconych interpretacji pism św. Teresy z Lisieux i ich znaczeniu teologicznemu.
Problematyka duchowości św. Teresy od Dzieciątka Jezus znalazła rozwinięcie w kolejnym wystąpieniu, poświęconym znaczeniu macierzyństwa w jej doświadczeniu religijnym i refleksji teologicznej. Ks. dr hab. Sylwester Jaśkiewicz, reprezentujący Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, wygłosił referat zatytułowany „Macierzyństwo Maryi i Kościoła w świetle pism świętej Teresy z Lisieux”. Prelegent przedstawił zagadnienie macierzyństwa w trzech wzajemnie powiązanych perspektywach: osobistej, maryjnej i eklezjalnej. Odwołując się do biografii oraz pism francuskiej karmelitanki, wskazał na znaczenie doświadczenia miłości macierzyńskiej, zarówno w relacji z jej matką Zelią Martin, jak i siostrą Pauliną, która po śmierci matki stała się dla Teresy szczególnie ważną postacią. Następnie omówił sposób rozumienia macierzyństwa Maryi, ukazując je w kontekście dziecięcego zawierzenia, duchowej bliskości i przekonania o opiece Matki Bożej. Szczególną uwagę poświęcił również eklezjalnemu wymiarowi macierzyństwa, odwołując się do postrzegania Kościoła jako Mistycznego Ciała Chrystusa, w którego sercu Teresa odkrywała własne powołanie do miłości. W konkluzji podkreślił, że refleksja świętej nad macierzyństwem wyrastała z jej osobistych doświadczeń, a zarazem prowadziła do pogłębionego rozumienia relacji człowieka z Maryją i Kościołem. Referat ukazał tym samym macierzyństwo jako istotną kategorię duchowości terezjańskiej, łączącą doświadczenie rodzinne z wymiarem maryjnym i eklezjalnym.
Zagadnienie duchowego dziedzictwa św. Teresy z Lisieux oraz jego znaczenia dla rozwoju chrześcijańskiej refleksji teologicznej znalazło kontynuację w kolejnym wystąpieniu. Ks. dr hab. Paweł Rabczyński, prof. UWM, reprezentujący Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, przedstawił referat zatytułowany „«Kto szuka prawdy, szuka Boga, choćby o tym nie wiedział». Św. Teresa Benedykta od Krzyża (Edyta Stein)”. Prelegent przybliżył postać Edyty Stein, ukazując jej drogę intelektualną i duchową w kontekście poszukiwania prawdy oraz odkrywania chrześcijańskiej wiary. Szczególne znaczenie w podjętej problematyce miało powiązanie refleksji filozoficznej z doświadczeniem religijnym, znajdujące wyraz w życiu i pismach późniejszej karmelitanki. Wystąpienie pozwoliło ponownie zwrócić uwagę na postać św. Teresy Benedykty od Krzyża, przedstawioną wcześniej w perspektywie jej spotkania z duchowością św. Teresy z Ávili, tym razem akcentując znaczenie prawdy jako istotnej kategorii jej duchowego i intelektualnego dziedzictwa.
Od refleksji nad duchowym i intelektualnym oddziaływaniem świętych Karmelu uczestnicy seminarium przeszli do zagadnienia obecności ich postaci i przesłania we współczesnym przepowiadaniu. Wiktoria Sękiel, reprezentująca Szkołę Doktorską Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, wygłosiła referat zatytułowany „Kazania inspirowane tematyką duchowości świętych kobiet karmelitańskich”. Wystąpienie poświęciła językowym i retorycznym sposobom wykorzystywania postaci świętych karmelitanek w komunikacji kaznodziejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem ich funkcji jako wzorców osobowych oraz argumentów perswazyjnych. Zwróciła uwagę na znaczenie przykładów biograficznych, odwołań do doświadczeń religijnych i świadectw życia w kształtowaniu przekazu homiletycznego oraz w budowaniu relacji między kaznodzieją a odbiorcami. Podjęta problematyka pozwoliła ukazać, że przywoływanie postaci świętych kobiet karmelitańskich nie ogranicza się do przedstawiania ich życiorysów, lecz może służyć aktualizacji wartości religijnych, formułowaniu zachęt moralnych i wzmacnianiu oddziaływania perswazyjnego w kazaniu. Referat stanowił tym samym próbę spojrzenia na dziedzictwo Karmelu z perspektywy językoznawczej, łączącej refleksję nad duchowością z analizą współczesnej komunikacji religijnej.
Problematyka aktualności duchowego przesłania świętych karmelitańskich znalazła rozwinięcie w kolejnym wystąpieniu, które ponownie skierowało uwagę ku postaci św. Teresy od Dzieciątka Jezus. Wiktoria Różańska i Jan Słomkowski, reprezentujący Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, przedstawili referat zatytułowany „Profil duchowy św. Teresy od Dzieciątka Jezus według adhortacji apostolskiej «C’est la confiance» papieża Franciszka”. Wystąpienie poświęcono duchowości francuskiej karmelitanki, odczytanej w świetle papieskiej refleksji nad znaczeniem ufności i miłości w życiu chrześcijańskim. Centralne miejsce zajęła terezjańska „mała droga”, oparta na zawierzeniu Bożemu miłosierdziu, uznaniu własnej małości oraz przekonaniu o pierwszeństwie łaski w dążeniu do świętości. Odwołanie do adhortacji Franciszka pozwoliło przedstawić duchowe dziedzictwo św. Teresy jako przesłanie zachowujące aktualność również wobec wyzwań współczesnego człowieka. Podjęta problematyka dopełniła wcześniejsze rozważania nad postacią karmelitanki, ukazując znaczenie jej doświadczenia religijnego dla współczesnego nauczania Kościoła.
Dyskusja podsumowująca czwartą sesję pozwoliła wskazać na wzajemne powiązania problematyki podejmowanej w poszczególnych referatach. Zwrócono uwagę na zbieżność przedstawionych zagadnień, szczególnie w odniesieniu do duchowości św. Teresy od Dzieciątka Jezus, dla której fundamentalne znaczenie miała postawa dziecięctwa duchowego oraz bezgraniczna ufność wobec Boga. Podkreślono, że właśnie ufność stanowiła dla świętej szczególne źródło siły, pozwalające przezwyciężać osobiste trudności i doświadczenia związane z życiem duchowym. Istotnym wątkiem dyskusji stała się również problematyka współczesnego kaznodziejstwa, zwłaszcza znaczenie przykładów zaczerpniętych z biografii świętych w kształtowaniu skuteczności przepowiadania. Wskazano, że odwołania do konkretnych postaci i ich doświadczeń życiowych mogą sprzyjać przystępnemu przekazywaniu treści religijnych, wzmacniać argumentację kaznodziejską oraz ułatwiać odbiorcom odnoszenie głoszonych wartości do własnej codzienności. Podjęta dyskusja uwydatniła tym samym wspólny wymiar wystąpień, łączący refleksję teologiczną nad duchowością karmelitańską z zagadnieniami jej aktualności i praktycznego oddziaływania.
Podsumowania obrad dokonała dr hab. Katarzyna Parzych-Blakiewicz, prof. UWM, która zwróciła uwagę na znaczenie podejmowanej problematyki oraz wieloaspektowy charakter przedstawionych referatów. Zakończenie seminarium stało się okazją do podkreślenia wartości naukowej wymiany myśli i spotkania przedstawicieli różnych ośrodków akademickich oraz środowisk zakonnych. Profesor podziękowała uczestnikom i prelegentom za udział w wydarzeniu, a następnie zaprosiła do uczestnictwa w kolejnej edycji Warmińskiego Seminarium Hagiologicznego, zapowiadając, że jej tematyka zostanie poświęcona apostołom.
Wiktora Sękiel
Olsztyn, 5 listopada 2026 r.