W Limie Leon XIV zacytował słowa kreolskiego walca o ośnieżonych szczytach, plażach i rzekach. Zanim zacytował zwrotki, powiedział „jak śpiewamy”. W tej pierwszej osobie liczby mnogiej było coś, co pozwala inaczej spojrzeć na całą pielgrzymkę. Papież z Chicago wrócił do kraju, który go przyjął. Ja też wkrótce wrócę do Polski, do Kościoła, z którego wyrosłem. Po tej podróży inaczej myślę o tym, jak się wraca.
W Chiclayo wielu wciąż pamiętało go jako ojca Roberta. Na lotnisku rozpoznawał dawnych współpracowników i obejmował ich po kolei. Podczas mszy pod Pimentel dziękował za modlitwy w czasie choroby. Przez lata ci ludzie powierzali mu swoje troski. Teraz on prosił, by nadal o nim pamiętali. To chwila, po której łatwiej zrozumieć, co znaczyło dla urodzonego w Chicago augustianina przyjąć w 2015 r. obywatelstwo Peru. Kraj przyjął go już wcześniej, po trochu, w swoich domach i przy swoich stołach. Sam Leon wspominał w Limie, że przy tych stołach zdarzało się dobre ceviche. W Zaña powiedział, że nieraz przyjeżdżał do ludzi głosić Ewangelię, a wracał, rozumiejąc ją trochę lepiej dzięki ich wierze.
Między Urugwajem, Argentyną i Peru zmieniały się krajobrazy, polityczne spory i sposób, w jaki ludzie przeżywają katolicyzm. Pytanie o przyjęcie powracało w każdym z tych miejsc. W Montevideo przyjęło papieża świeckie państwo. W Argentynie podejmował go prezydent, który zdecydowanie inaczej niż Kościół i papież widzi rolę państwa w życiu społecznym. W Peru wrócił do ludzi, którzy mówią o nim jak o swoim, choć bywają głęboko podzieleni. Po pielgrzymce warto zapytać, czy Kościół potrafi odwzajemnić taki gest. Czy umie zrobić miejsce ludziom, z którymi się różni, i pozwolić, by ich doświadczenie wpływało na jego decyzje?
Dziecko musi wrócić ze szkoły
Urugwaj od ponad stu lat żyje z rozdziałem Kościoła od państwa. Kiedy prezydent Yamandú Orsi przyjmował Leona w Montevideo, władze widziały w tym wyraz własnej tradycji świeckości i pluralizmu. Papież otwarcie mówił tam o aborcji i eutanazji. Jego słuchacze mogli odrzucać katolickie rozumienie tych spraw, a mimo to przyjęli go i wysłuchali. Doświadczenie to uczy nas, że można zabrać głos w sprawie, którą uważa się za zasadniczą, także wtedy, gdy państwo stanowi prawo według innych przesłanek i wartości.
Nazajutrz w Casavalle Leon mówił o dzieciach, które boją się iść do szkoły, bo mogą z niej nie wrócić. Pobłogosławił tam mieszkania zbudowane z inicjatywy parafii dla rodzin o niskich dochodach. Klucz do własnego mieszkania zmienia życie rodziny. Żeby jednak dziecko mogło wyjść rano z domu i wrócić po lekcjach, potrzebne jest też państwo zdolne zapewnić bezpieczeństwo na ulicy. Leon umiał nazwać oba zadania. Obrona życia, o której mówił wobec władz, nazajutrz dotyczyła bezpieczeństwa dziecka w drodze do szkoły. Nie abstrakcyjne tematy, lecz dom i bezpieczeństwo w drodze do szkoły. Kościół może pomóc zbudować mieszkanie i publicznie zapytać, kto odpowiada za to, co dzieje się za jego progiem.
Kiedy plac opustoszeje
W Argentynie Leon podał rękę Javierowi Mileiowi. Od libertariańskiego prezydenta dzieli go spojrzenie na odpowiedzialność państwa za ludzi potrzebujących opieki. W przemówieniu do władz papież mówił zarówno o wartości prywatnej inicjatywy, jak i o rodzinach, którym pomimo pracy brakuje na życie. Przed odlotem w Ezeizie Milei ujął dłonie Leona i nie krył łez. To wzruszenie miało wielką wymowę. Mogło pomieścić różnicę zdań, która po uścisku pozostała, a jednocześnie wielki szacunek i wdzięczność wobec człowieka, z którym tak wiele nas różnic.
Najlepiej było to widać w domu Don Orione w Claypole. Marta Griselda Torres i Norma Liliana Donato opowiedziały papieżowi, jak znalazły tam miejsce do życia i drugą rodzinę. Ich głos nadawał konkret pytaniu o koszty reform. Gdy ośrodek dla ubogich traci możliwość zapewnienia stałej opieki, stawką staje się również miejsce, w którym ktoś przed laty przyjął potrzebujących i dał im namiastkę domu. Wizyta Leona dała tym kobietom okazję, by same powiedziały, co w debacie o finansowaniu pomocy tak łatwo przeoczyć.
W sanktuarium w Luján papież przypomniał wierzącym porządek Eucharystii. Od pojednania przechodzimy do słuchania słowa, od komunii do rozesłania. Kończąc Leon przypomniał, że słowa rozesłania brzmią: „Idźcie i głoście!”. Wypowiedział je po porannej wizycie w więzieniu, więc łatwo było sobie wyobrazić, dokąd mogą prowadzić. Jako ludzie Kościoła potrafimy zapełnić plac przed sanktuarium. Czy jednak po zakończeniu liturgii potrafimy odwiedzić chorego sąsiada, pomóc rodzinie, której brakuje na jedzenie, albo usiąść z człowiekiem, który od tygodni nie ma z kim porozmawiać. A właśnie w tych czynach to, co sprawujemy przy ołtarzu, nabiera kształtu w codziennym życiu. Kościół ma podstawy upominać się o odpowiedzialność państwa. Sam również ma się z czego rozliczyć, gdy plac przed sanktuarium opustoszeje.
Wrócić do kraju, który się różni
W Limie Keiko Fujimori mówiła wobec papieża o pojednaniu narodowym. Wygrała wybory przewagą niespełna 50 tysięcy głosów przy ponad 18 milionach ważnych głosów. W takim kraju już sam wybór imion, które padają z publicznej mównicy, bywa czytany jako deklaracja przynależności. Gdy kard. Carlos Castillo podczas czuwania młodych nazwał „męczennikami” dwóch chłopaków zabitych podczas tłumienia politycznych protestów w 2020 r., przypomniał o ich śmierci. Użył zarazem słowa, które mogło zabrzmieć jak religijne potwierdzenie racji jednego obozu. Jak wspólnie opłakiwać zabitych, skoro nawet pamięć o nich może podzielić?
W tej samej limskiej katedrze wierni słuchali wcześniej kard. Juana Luisa Ciprianiego z Opus Dei. Dziś słuchają Castillo, ucznia Gustavo Gutiérreza. Dla mnie jako krakowianina, skojarzenie z różnicą stylu między Markiem Jędraszewskim a Grzegorzem Rysiem nasuwa się samo. Każdy z tych pasterzy przemawia z własną wrażliwością, a ludzie słuchający ich z kościelnych ławek należą do jednego Kościoła. Co się z nami dzieje, gdy słuchając biskupa, najpierw sprawdzamy, czy stoi po naszej naszego obozu?
Jak ludzie już się modlą
Jako liturgistę szczególnie poruszyła mnie niedziela spędzona przez Leona w Andach i Amazonii. Nad Cusco arcybiskup Lizardo Estrada zapytał, jak ewangelizować pobożność ludową, kiedy folklor zaczyna przesłaniać przeżycie wiary. W andyjskich świętach katolicka modlitwa splata się z gestami, tańcem i pamięcią starszą od chrześcijaństwa. Ten synkretyzm nosi ślady kolonialnego przymusu i sposobów, na jakie miejscowe wspólnoty przyswajały sobie nową religię. Leon przywołał zwiastowanie. Bóg przemawia do Maryi w jej domu, w języku i znakach, które zna. Wspomniał też maryjny hymn w keczua. Zanim rozstrzygniemy, co w procesji wymaga zmiany, możemy przejść kawałek drogi z ludźmi, którzy w niej tańczą, i posłuchać jak się modlą.
W Pucallpie pytanie o miejscowy kształt Kościoła dotyczyło samego rytmu niedzieli. W niektórych osadach msza jest wtedy, gdy ksiądz zdoła dopłynąć. Między jego wizytami ludzie gromadzą się na słuchaniu słowa i modlitwie. Znam ten rytm z boliwijskiej Amazonii. Ksiądz przyjeżdża na kilka dni w ciągu roku, a potem wyjeżdża. Kościół natomiast zostaje.
W wikariacie Pucallpy, który zajmuje obszar równy jednej szóstej Polski, posługuje zaledwie dwudziestu pięciu księży. Leon przypomniał, że na tym terytorium bez dróg i możliwości stałego dojazdu, posługuje zaledwie dwudziestu pięciu księży, i upomniał się o uznanie posługi tych, którzy prowadzą wspólnoty na miejscu. Wraca więc pytanie synodu amazońskiego o święcenia prezbiteratu dla sprawdzonych diakonów stałych, również żonatych, i o dalsze prace nad diakonatem kobiet. Sam papież tych kwestii w Pucallpie nie rozstrzygał. Jego wizyta przypomniała o ludziach, dla których rozmowa o posługach dotyczy tego, czy i kiedy będą mogli świętować niedzielę przy stole eucharystycznym.
Kiedy sam wrócę
Wkrótce wrócę do Polski. Znam pokusę przywiezienia z misji gotowej odpowiedzi dla rodaków. Mógłbym opowiedzieć z ambony o katechistach prowadzących niedzielną modlitwę i o muzykach z Urubichá, którzy uczą dzieci utworów przechowanych od czasów dawnych misji. Mógłbym potem zejść z ambony i w każdej sprawie, która się pojawi, sam rozstrzygnąć, czego potrzeba parafii. Z tej sprzeczności nie wyprowadzi mnie nawet najlepsza konferencja o synodalności. Przekonam się o tym przy wspólnym stole, kiedy ktoś powie, że widzi sprawę inaczej, a ja będę miał ochotę od razu mu odpowiedzieć gotowym wzorcem.
Wracam do Kościoła, który mnie ukształtował, i do ludzi, których życie toczyło się przez te lata także beze mnie. Jedni nadal będą przychodzili w niedzielę. Inni po latach przyjdą jedynie na pogrzeb albo odezwą się dopiero wtedy, gdy będą chcieli powiedzieć, co ich od Kościoła oddaliło. Chciałbym umieć przyjąć także ich słowa. Dom poznaje się po tym, że można w nim powiedzieć coś trudnego i nazajutrz wciąż mieć miejsce przy stole. Taką lekcję powrotu dostałem od Leona. Zanim opowiem, czego nauczyła mnie Boliwia, chciałbym usłyszeć, czego przez te lata nauczyli się ludzie, do których wracam.