Dnia 3 lipca 1626 r. Bp Jan Wężyk w wyniku starań Pawła Zembrzuskiego zatwierdził utworzenie parafii świętokrzyskiej. Pierwszym proboszczem został krewny Pawła – ks. Baltazar Zembrzuski. W granicach nowo utworzonej parafii znalazły się obszary przylegające do Krakowskiego Przedmieścia, poczynając od ul. Bednarskiej w stronę Nowego Światu, włączając w to jurydyki czyli podmiejskie majątki magnatów: Kałęczyn (dziś Nowy Świat), Bożydar (między Nowym Światem a Solcem), Grzybów i Leszno. Następcą Baltazara Zembrzuskiego na urzędzie proboszcza był ks. Jan Albert Zeydlicz piastujący ten urząd w latach 1644-1653. W 1653 r. parafia została przekazana Zgromadzeniu Księży Misjonarzy, których w 1651 r. królowa Maria Ludwika Gonzaga sprowadziła do Polski.
W 1653 r. królowa Ludwika Maria doprowadziła do przekazania misjonarzom kościoła i parafii św. Krzyża na przedmieściach Warszawy. Dotychczasowy proboszcz ks. Jan Zeydlic i kolatorka Zofia Zembrzuska zrzekli się praw do parafii, 22 listopada 1653 Konsystorz warszawski zatwierdził prawa Zgromadzenia; uroczyste objęcie odbyło się 1 grudnia 1653 r.
Główne uroczystości jubileuszowe 400-lecia parafii odbyły się 11 marca 2026 r. Uroczystej Mszy św., z udziałem Konferencji Episkopatu Polski przewodniczył abp Tadeusz Wojda Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski, a kazanie wygłosił bp Paweł Socha pochodzący ze Zgromadzenia Księży Misjonarzy św. Wincentego, którzy opiekują się Parafią Świętego Krzyża od 1653 roku.
1510-1651
W rejonie dzisiejszych zabudowań bazyliki św. Krzyża w Warszawie, już pod koniec XV wieku obecne było miejsce kultu – krzyż lub nawet kapliczka. Jej powstanie związane było z istnieniem folwarku książąt mazowieckich położonym na północ od obecnej ul. Oboźnej, dla którego obsługi w pobliżu osiedlali się ludzie. Teren ów leżał nad poprzecinaną wąwozami skarpą wiślaną, pomiędzy Czerskiem a Warszawą, a dokładniej między Jazdowem – letnią rezydencją książąt mazowieckich, a zamkiem książąt mazowieckich w Warszowie.
Pierwszą historyczną wzmianką jest zapis czynszu w księdze biskupiej Jana Lubrańskiego z 1510 r. „pro capella S. Crucis in Varsavia”. W aktach rady miejskiej wzmianka o kaplicy widnieje pod rokiem 1512 . Niewątpliwie nie był to już krzyż przydrożny, ale budowla większych rozmiarów – kaplica, w której raz w tygodniu, w niedzielę jeden z wikariuszy kolegiaty św. Jana odprawiał Mszę św. Około 1520 r. Marta – wdowa po rajcy miejskim Serafinie Möllerze, podarowała grunt tzw. baryczkowski na utrzymanie stałego kapelana. Ona też ufundowała skromny kościółek filialny, być może już murowany. W maju 1526 r. Anna księżna Mazowiecka, nadane przez Martę Möllerową dobra uwolniła od wszelkich podatków i od siebie dodała grunty dla kapelana. Dalsze zapisy na rzecz kościoła św. Krzyża uczyniły spadkobierczynie Marty Möllerowej w 1534 r.: Dorota Passowa i Helena – żona Pawła klucznika. W 1536 r. bp poznański Jan Latalski wydał dekret podnoszący kościół św. Krzyża do godności „beneficjum simplex”, czyli zmienił dotychczasowy wikariat w prebendę. Pierwszym kapelanem został ks. Jędrzej Lubański. Prawo patronatu przyznano Dorocie Passowej i Helenie – żonie Pawła klucznika.
W dalszych latach XVI w. kościół św. Krzyża był pod stałą opieką warszawskich mieszczan, o czym świadczą liczne zapisy na ozdobienie budowli, utrzymanie księdza i remonty budowli. W 1572 r. Anna Wolfowa ufundowała przy kościele szpital. Fundusz ten powiększył także Wojciech Oczko – sławny lekarz królewski.
Warto w tym miejscu zauważyć, iż w skarbcu bazyliki świętokrzyskiej znajduje się pięknie zdobiony relikwiarz Krzyża św. z 1592 roku.
Wraz z przeniesieniem dworu królewskiego z Krakowa do Warszawy przez Zygmunta III Wazę w 1596 r., miasto w szybkim tempie zaczęło się rozbudowywać. Wzdłuż traktu wiodącego z zamku w Warszawie do Ujazdowa, Czerska, Krakowa – wznoszono nowe, okazałe dwory, pałace magnatów i szlachty, którzy chcieli mieć własne rezydencje przy Królewskim Szlaku, czyli Krakowskim Przedmieściu.
W 1615 r. nastąpiła poważniejsza rozbudowa kościółka św. Krzyża. Burmistrz Warszawy Paweł Zembrzuski (potomek Marty Möllerowej) wraz z żoną Krystyną dobudowali dwie kaplice i sfinansowali gruntowny remont świątyni. Przy wejściu umieszczono marmurową tablicę z napisem w języku łacińskim, na której znalazły się m.in. słowa: „Dla ratunku dusz swoich i na pamiątkę dla potomnych”. Z biskupich akt wizytacyjnych z kwietnia 1626 r. wynika, iż był to już wówczas kościół murowany.
Bp Jan Wężyk 3 lipca 1626 r. wskutek starań Pawła Zembrzuskiego zatwierdził utworzenie parafii świętokrzyskiej. Pierwszym proboszczem został krewny Pawła – ks. Baltazar Zembrzuski. W granicach nowo utworzonej parafii znalazły się obszary przylegające do Krakowskiego Przedmieścia, więc poczynając od ul. Bednarskiej w stronę Nowego Światu, włączając w to jurydyki czyli podmiejskie majątki magnatów: Kałęczyn (dziś Nowy Świat), Bożydar (między Nowym Światem a Solcem), Grzybów i Leszno. Następcą Baltazara Zembrzuskiego na urzędzie proboszcza był ks. Jan Albert Zeydlicz piastujący ten urząd w latach 1644-1653.
Z opisu Adama Jarzębskiego, który to fragment większego dzieła powstał w 1643 r. wynika, iż wówczas kościół św. Krzyża była to nieduża budowla z dwiema kaplicami po obu stronach nawy. Nad drzwiami był balkon lub duże okno z balustradą u dołu. Kościół otoczony był cmentarzem, obok stała dzwonnica. Po drugiej stronie kościoła znajdował się szpital i szkoła. Całą parcelę otaczał parkan. Naprzeciw dzwonnicy stała tzw. Kalwaria: Chrystus na Krzyżu, Madonna, Maria Magdalena i Apostołowie. W takiej formie kościół przetrwał do „potopu szwedzkiego”. Podczas walk ze Szwedami został spalony i poważnie zrujnowany. (poniżej wizualizacja AI wg opisu Jarzębskiego)
W 1620 roku w pobliżu kościoła św. Krzyża, około miejsca, na którym stoi dzisiaj pomnik Mikołaja Kopernika, z rozkazu króla Zygmunta III Wazy wybudowano tzw. Kaplicę Moskiewską, w której złożono ciała carów Wasyla i Dymitra Szujskiego oraz żony Dymitra – Katarzyny, wziętych do niewoli po bitwie pod Kłuszynem w 1610 r. i zmarłych w 1612 r na zamku w Gostyninie. Ciała carów król Władysław IV zwrócił Rosjanom w 1635 r., kaplica zaś niszczała, później została przekazana dominikanom obserwantom.
1651-1756
Rok przed erygowaniem warszawskiej parafii św. Krzyża (1626), we Francji, w Paryżu, 17 kwietnia 1625 r. powstało Zgromadzenie Księży Misjonarzy. Jego założycielem był św. Wincenty a Paulo (1581-1660), który wraz ze św. Ludwiką de Marillac, kilka lat później, w 1633 r. założył też Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia. Obydwa te zgromadzenia do Polski sprowadziła Ludwika Maria Gonzaga de Nevers, żona polskich królów: Władysława IV a później Jana Kazimierza, która dobrze znała św. Wincentego a Paulo i będąc jeszcze we Francji należała do Stowarzyszenia Pań Miłosierdzia.
Pierwsi misjonarze przybyli do Polski w listopadzie 1651 r. i byli to: ks. Lambert aux Couteaux, ks. Wilhelm Desdames, subdiakon Mikołaj Guillot, kl. Kazimierz Żelazowski (Polak) i br. Jakub Posny. Misjonarze zamieszkali w ofiarowanym przez królową domku z ogrodem na przedmieściach Warszawy, na terenie świętokrzyskiej parafii. W 1652 r. królowa ofiarowała misjonarzom parafię w Sokółce koło Białegostoku.
W 1652 r. rozpoczęła się w Polsce posługa sióstr miłosierdzia. Trzy pierwsze siostry: Małgorzata Moreau, Magdalena Grugeon i Franciszka Douelle wynajęły domek w okolicy kościoła św. Krzyża i na początku grudnia 1652 r. oddały się posłudze ubogim i chorym.
W grudniu 1653 r. królowa Ludwika Maria doprowadziła do przekazania misjonarzom kościoła i parafii św. Krzyża na przedmieściach Warszawy. Dotychczasowy proboszcz ks. Jan Zeydlic i kolatorka Zofia Zembrzuska zrzekli się praw do parafii, 22 listopada 1653 Konsystorz warszawski zatwierdził prawa Zgromadzenia; uroczyste objęcie odbyło się 1 grudnia 1653 r. Biskup poznański Kazimierz Florian Czartoryski zatwierdził prawo patronatu dla przełożonych Zgromadzenia, oddając misjonarzom kościół na wieczne czasy. Jako rekompensatę, dotychczasowy proboszcz otrzymał beneficjum parafialne w Wiskitkach koło Warszawy. Królowa Ludwika Maria powiększyła misjonarskie beneficjum o folwark położony naprzeciw Pałacu Kazimierzowskiego (zakupiony przez nią od augustianów), ogrody, browar, karczmę, wieś Skuły koło Warszawy wraz z dworkiem i kościołem parafialnym. Osiedlenie się misjonarzy w Warszawie zatwierdził Sejm w 1678 roku. W tym też akcie Sejm nadał Zgromadzeniu dobra Dawidy i Zgorzałę na utrzymanie seminarium duchownego. Założenie tego seminarium (w 1677 r.) było jednym z warunków przybycia misjonarzy do Polski.
Trzykrotny najazd Szwedów na Warszawę podczas tzw. potopu szwedzkiego doprowadził miasto do ruiny. Ks. Desdames nazywał najeźdźców „barbarzyńcami” oraz „wcielonymi szatanami”. Kościół św. Krzyża został spustoszony. W 1679 r. zapadła decyzja o wybudowaniu nowej świątyni parafialnej. Przyjęto projekt Józefa Szymona Belottiego. Kamień węgielny wmurował królewicz Jakub Sobieski 24 maja 1679 r. (lub 1682?). Pokaźny wkład w budowę miał opat paradyski Kazimierz Szczuka, bp Michał Stefan Radziejowski, siostry szarytki (kamień na fundamenty), siostry wizytki (30.000 cegieł).
W 1688 r. w dolnym kościele zaczęto już chować zmarłych. W lipcu 1690 budowę odwiedził król Jan III Sobieski z małżonką. 20 maja 1695 r. odbyła się konsekracja ołtarzy w dolnym kościele i jednocześnie konsekracja tej części budowli. Aktu tego dokonał bp saloneński i żmudzki Jan Kryszpin Kirszenstein. 22 kwietnia 1696 ks. Michał Bartłomiej Tarło (od 1685 r. wizytator i proboszcz) poświęcił górny kościół. 14 października 1696 książę prymas Michał Stefan Radziejowski konsekrował górny kościół i ołtarz główny. Pozostałe ołtarze konsekrował 28 października tegoż roku bp Mikołaj Popławski. Brakowało nastaw ołtarzowych (tzw. retabulów) i fasady kościoła, choć wieżę południową wyciągnięto na wysokość jednej kondygnacji, zaś północna miała już dwie kondygnacje. Nastawy ołtarzowe będą powstawać stopniowo, aż po lata trzydzieste XVIII w.
W 1700 roku przy południowej ścianie prezbiterium dobudowano kaplicę Najświętszej Maryi Panny. Budowę kopuły na przecięciu nawy i transeptu kościoła ostatecznie zarzucono, a zebrane na ten cel fundusze (m.in. 10.000 imperiałów od kardynała Radziejowskiego) przeznaczono na prace przy dokończeniu fasady kościoła.
Prace przy fasadzie i północnej wieży rozpoczęto w październiku 1725 r. pod kierunkiem architekta Józefa Fontany, który swoje pomysły dostosował do projektu Belottiego. Wprawdzie w maju 1728 r. do misjonarzy dotarł z Drezna projekt fasady wykonany przez architekta saskiego Jana Joachima Daniela Jaucha, ale ten, jako zbyt pałacowy, został odrzucony, a prace kontynuowano wg założeń Fontany. W lecie 1728 ukończoną wieżę północną, wieżę południową dokończono w 1737 r. Okazały portal główny w postaci dwukolumnowego portyku, oprawę wielkiego okna środkowego i oryginalny eliptyczny szczyt zaprojektował syn Józefa – Jakub Fontana. W zasadniczym kształcie budowę kościoła ukończono w 1756 r. Choć powstawały jeszcze posągi św. Piotra, św. Pawła, personifikacje Wiary i Nadziei na przyczółku portalu, anioły, putta i krzyż na szczycie. Autorem tych rzeźb był Jan Jerzy Plersch, który w 1760 r. wyrzeźbił również cztery posągi geniuszów i wazony zdobiące balustradę wachlarzowych schodów. W tym tez roku położono posadzkę marmurową w biało-czarną szachownicę.
Napis nad wejściem głównym, w tłumaczeniu na język polski głosi:
„Bogu z krzyża królującemu, świątynia ta pod wezwaniem krzyża zbawienie przynoszącego, przez Jana III króla polskiego od fundamentów wzniesiona, wreszcie za panowania Augusta III bogobojnego, pokój miłującego i wielkodusznego, kosztem króla i dostojników dokończona, roku Pańskiego 1756.”
Wyjątkowymi elementami wystroju kościoła były dzieła kowalstwa artystycznego autorstwa brata Mikołaja Tetera: ambona (1698-1699), balustrady i ozdobna krata (ukończona w 1727 r.) oddzielająca prezbiterium od transeptu i nawy. Srebrny, 50-kilogramowy niemałych rozmiarów sarkofag św. Felicissimy, dzieło jubilera z Wersalu – Guillaume’a Jacoba dotarł do kościoła św. Krzyża dopiero w 1730 r.
1756-1863
Pięknie się prezentował kościół św. Krzyża na Krakowskim Przedmieściu w 1778 r., co widać na obrazie Bernarda Bellotta (Canaletta). Nie był to jednak jedyny kościół na terenie bardzo rozległej wówczas parafii św. Krzyża. Wprawdzie w 1774 r. bp Andrzej Młodziejowski z północno-zachodniej części parafii świętokrzyskiej utworzył parafię św. Andrzeja Apostoła przy kościele Panien Kanoniczek, przeniesioną w 1817 r. do kościoła oo. Franciszkanów-Reformatów, a następnie do nowo powstałego kościoła św. Karola Boromeusza przy ul. Chłodnej, to jednak parafia świętokrzyska w 1779 r. nadal obejmowała rozległe tereny położone między ul. Bednarską, dalej Wisłą, Alejami Jerozolimskimi włączając w to Folwark Świętokrzyski, dalej ulicą Towarową, Wronią, Grzybowską, Graniczną, Senatorską i Trębacką do Bednarskiej. Na terenie parafii znajdowały się wówczas także inne kościoły i klasztory: oo. Karmelitów (1661-1681), oo. Reformatów (1676-1679), panien Wizytek (1654-1768), oo. Dominikanów Obserwantów (1668), Sióstr Miłosierdzia (1697), kościół i szpital Dzieciątka Jezus (1754). Nadto na pl. Małachowskiego w latach 1777-1781 wzniesiono kościół ewangelicko-augsburski, a na Grzybowie – żydowską synagogę. W granicach parafii w 1779 r. żyło 10.000 mieszkańców, a w 1863 r. 28.930 mieszkańców.
Mimo, iż na terenie parafii działały różne szpitale, w tym Szpital św. Rocha (1707/1710-1944), to w latach 1754-1762 przy Placu Wareckim, z inicjatywy ks. Gabriela Piotra Baudouina CM powstał ogromny i najnowocześniejszy wówczas Szpital im. Dzieciątka Jezus. W drugim roku jego istnienia do zakładu przyjęto ponad tysiąc potrzebujących: dzieci, sierot, chorych. W 1826 r. szpital ten jeszcze rozbudowano. W 1840 r. zarząd nad szpitalem i domem podrzutków przejął Magistrat Warszawy. Po przeniesieniu tych instytucji w nowe miejsce, do budynków wybudowanych w latach 1897-1901, stary szpital rozebrano, zostawiając tylko przebudowany później kościółek Imienia Jezus.
Kościół św. Krzyża był parafialną świątynią dla wielu rodzin magnackich. Na obrazie Canaletta widoczny jest pałac Poniatowskich, znajdujący się naprzeciw kościoła z lewej strony. Na jego miejscu później (1844-1847) wzniesiono pałac Uruskich. To w kościele św. Krzyża Stanisław August Poniatowski w przeddzień koronacji przystąpił u ks. Hiacynta Śliwickiego CM do spowiedzi św. Rok później, 7 maja 1865 r. król ustanowił nowe odznaczenie państwowe: Order św. Stanisława i jego inwestyturę związał z kościołem św. Krzyża. Historycznie jest to drugie po Orderze Orła Białego (1705 r.) polskie odznaczenie państwowe. Nadawany był jako uznanie i zachęta do dalszej służby publicznej.
Po sąsiedzku z klasztorem misjonarzy, w pałacu kiedyś prymasa Radziejowskiego, a od 1733 r. należącym do rodziny Czapskich, w czasie Wielkiego Sejmu Czteroletniego, pod kierunkiem marszałka Stanisława Małachowskiego redagowano treść tzw. Konstytucji 3 Maja. Stanisław Małachowski był mężem najpierw Urszuli, a po jej śmierci jej siostry Konstancji Hutten-Czapskiej. Wszyscy troje, po śmierci spoczęli w podziemiach kościoła św. Krzyża.
Niezwykle uroczyście obchodzono w kościele św. Krzyża pierwszą rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja w 1792 r. W świątyni, w obecności króla, odbyło się posiedzenie parlamentu, była Msza św., wykonano uroczyste Te Deum laudamus Giovanniego Paisiella. Potem w uroczystym pochodzie udano się do Ujazdowa, by wmurować kamień węgielny pod świątynię Opatrzności Bożej.
W marcu 1794 r. wybucha Powstanie Kościuszkowskie. Na rzecz tzw. Skarbu Narodowego skonfiskowano m.in. srebrne suknie z obrazu Matki Bożej oraz przepiękny relikwiarz św. Felicissimy – unikatowe dzieło nadwornego jubilera Ludwika XIV. Podczas walk toczonych przed kościołem uszkodzeniu uległy schody, podjazd oraz fasada kościoła. W sierpniu, w mszy dziękczynnej w kościele św. Krzyża, po odstąpieniu od Warszawy wojsk rosyjskich i pruskich, udział wziął Tadeusz Kościuszko.
W 1818 r. powstały nowe schody wejściowe do kościoła w kształcie znanym do dzisiaj. W 1825 r. przebudowano kaplicę Matki Bożej wg projektu Henryka Marconiego. Miało to związek z pochówkiem zmarłego w 1823 r. księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego. W podziemiach tej kaplicy spoczywało już wielu członków jego rodziny, także dworzanie królowej Ludwiki Marii Gonzagi i króla Jana III Sobieskiego.
Henryk Marconi zaprojektował także prospekt dla nowych organów budowanych w latach 50-tych XIX w. Wówczas powstał 42-głosowy instrument (Müller-Riemer), który przetrwał do I wojny światowej (prospekt Marconiego przetrwał do dzisiaj).
W 1854 r., do wielu istniejących już w parafii świętokrzyskiej bractw, dołącza Towarzystwo Pań Miłosierdzia. Pierwszą prezes zostaje Paulina z Krasińskich Górska, która też własnym kosztem wzniosła dom Towarzystwa przy ul. Ordynackiej 4 (rozebrany po II wojnie światowej).
W 1858 r. przed kościołem św. Krzyża, nad wejściem do dolnej części świątyni, ustawiono odlaną w cemencie figurę Chrystusa dźwigającego krzyż, wg projektu Andrzeja Pruszyńskiego, fundacji hr. Andrzeja Zamoyskiego.
W 1861 r., na terenie przekazanym w 1856 r. Zgromadzeniu Księży Misjonarzy przez Gabrielę z Gutakowskich Zabiełłową rozpoczęto budowę kościoła pw. Wszystkich Świętych.
22 stycznia 1863 r. wybucha kolejne powstanie skierowane przeciw Imperium Rosyjskiemu. 19 września tegoż roku z poddasza sąsiadującego z kościołem św. Krzyża pałacu Zamoyskich, na powóz namiestnika Królestwa Polskiego Fiodora Berga zrzucono kilka bomb. Zamach się nie udał, ale represje były dotkliwe. Poza aresztowaniami, zniszczono wiele pamiątek po Fryderyku Chopinie (z mieszkania Barcińskich), zdewastowano dom misjonarzy, kościół, podziemia, zbezczeszczono i okradziono groby.
cdn.